73112: आण्नद्याः

Padacheda: आट् | S | 1 | 1 |

नद्याः | S | 5 | 1 |

Sutrartha

नदीसंज्ञकात् अङ्गात् परस्य ङित्-प्रत्ययस्य आट्-आगमः भवति ।

नदीसंज्ञकात् शब्दात् परस्य ङे / ङसिँ / ङस् / ङि एतेषां प्रत्ययानाम् ‘आट्’ आगमः भवति । यथा - नदी + ङे [चतुर्थी-एकवचनस्य प्रत्ययः] → नदी + आट् + ए [ आण्नद्याः (7.3.112) इति आट्-आगमः] → नदी + आ + ए [हलन्त्यम् (1.3.3) इति टकारस्य इत्संज्ञा । तस्य लोपः (1.3.9) इति लोपः ] → नदी + ऐ [आटश्च (6.1.90) इति आकार-एकारयोः वृद्धि-एकादेशः ऐकारः] → नद्यै [इको यणचि (6.1.77) इति यणादेशः] अनेनैव प्रकारैण मत्यै, वध्वै , धेन्वे, मत्याः, नद्याः, वध्वाः, धेन्वाः, मत्याम्, नद्याम्, वध्वाम्, धेन्वाम् - आदिषु सर्वत्र अस्य सूत्रस्य प्रयोगः भवति । ज्ञातव्यम् - 1) नदीसंज्ञा - यू स्त्र्याख्यौ नदी (1.4.3) इत्यनेन दीर्घ-ईकारान्त-ऊकारान्तशब्दानां नदीसंज्ञा भवति - यथा नदी, घटी, वधू, चञ्चू आदयः] । ङिति ह्रस्वश्च (1.4.6) इत्यनेन ह्रस्व-इकारान्त-उकारान्तशब्दानाम् ङित्-प्रत्यये परे विकल्पेन नदीसंज्ञा भवति - यथा मति, बुद्धि, धेनु, आदयः । 2) अस्मिन् सूत्रे स्थानीनिर्देशकम् षष्ठ्यन्तम् पदम् नास्ति । अस्यामवस्थायाम् अनया परिभाषया पञ्चमी-विभक्त्यन्तशब्दस्य अर्थे परिवर्तनं न भवति, अपितु सप्तमी-विभक्तन्तशब्दस्य अर्थे परिवर्तनं भूत्वा षष्ठीविभक्तिवत् तस्य अर्थः सिद्ध्यति । अतः अस्मिन् सूत्रे ‘ङिति’ इति सप्तम्यन्तपदस्य अर्थः ‘ङित्-प्रत्यये परे’ इति न स्वीकृत्य ‘ङित्-प्रत्ययस्य’ इति स्वीकरणीयः । 3) यद्यपि केषुचन स्थलेषु तृतीया-एकवचनस्य प्रत्ययः ‘आङ्’ इति निर्दिष्टः अस्ति, तथापि अयं प्रत्ययः ‘ङित्’ नास्ति । तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः ‘टा’ इत्येव अस्ति, आङ्-इति तस्य केवलं अन्यत् नाम । 4) उपरि-निर्दिष्टायां प्रक्रियायाम् ‘नदी + आ + ए’ इत्यत्र प्रथमम् ‘आ + ए’ अयं कार्यम् करणीयम्, न तु ‘नदी + आ’ अयम् । यदागमास्तद्गुणीभूतास्तद्ग्रहणेन गृह्यन्ते अनया परिभाषया आट्-आगमः प्रत्ययस्य गुणिभूतः अस्ति, अतः प्रत्ययेन सह एव सः ग्रहीतव्यः । अतः आट्-इत्यस्य सन्धिः ए-इत्यनेन सह एव करणीया । 5) आद्यन्तौ टकितौ (1.1.46) इत्यनेन टित्-आगमः स्थानिनः आद्यवयवरूपेण आगच्छति । अतः याट्-आगमः प्रत्ययात् पूर्वमागच्छति ।

Sutrartha (English)

A ङित्-प्रत्यय that comes after a नदीसंज्ञक अङ्ग get an आट् आगम.

Vasu English Summary

The augment आट् is added to the case-endings of the Dative -4th Case, Ablative -5th case and Genitive 6th-Case singular after the stem called नदी – यू स्त्र्याख्यौ नदी (1.4.3) etc.

Vasu English Translation

The augment आट् is added to the case-endings of the Dative -4th Case, Ablative -5th case and Genitive 6th-Case singular after the stem called नदी – यू स्त्र्याख्यौ नदी (1.4.3) etc. As कुमार्यै, किशोर्यै, ब्रह्मबन्ध्वै, धीरबन्ध्वै, कुमार्याः, किशोर्याः, ब्रह्मबन्ध्वाः, धीरबन्ध्वाः ॥

Kashika

नद्यन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्याडागमो भवति। कुमार्यै। ब्रह्मबन्ध्वै। कुमार्याः। ब्रह्मबन्ध्वाः॥

Siddhanta Kaumudi

नद्यन्तात्परेषां ङितामाडागमः स्यात् ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

नद्यन्तात्परेषां ङितामाडागमः॥

Balamanorama

आण्नद्याः - आण्नद्याः ।अङ्गस्ये॑-त्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते ।नद्या॑इति पञ्चम्यन्तेन विशेष्यते, तदन्तविधिः ।घेर्ङिती॑त्यतोङिती॑त्यनुवृत्तं षष्ठ्या विपरिणम्यते, तदाह-नद्यन्तादित्यादिना ।

Tattvabodhini

आण्नद्याः - आण्नद्यः ।आण्नद्याः॑इत्येव सुवचम्, विधानसमाथ्र्यात्अतो गुणे॑ इत्यस्याऽप्रवृत्तौ यथायथं वृद्धिसवर्णदीर्घाभ्यांबहुश्रेयस्यै॑बहुश्रेयस्या॑इत्यादिरूपसिद्धेः । ननुपरत्वादाटा नुङ् बाध्यते॑इत्युत्तरग्रन्थपर्यालोचनया ङेरामि कृते तस्य नुडागमनिवारणार्थमड्विधेरावश्यकत्वात्सामर्थ्यमुपक्षीमिति चेत्, एवं तर्हिह्रस्वनद्यापः॑इत्यन्तरंङेर्ने॑त्येव सूत्र्यतामामीत्यनुवृत्त्याङेरामो नुण्ने॑त्यर्थलाभात् । तस्मात्अण्नाद्याः॑इति विधानसामर्थ्यात्अतो गुणे॑इति न प्रवर्तते इति दिक् ।

Padamanjari

‘नद्याः’ इति पञ्चम्यकृतार्था ङ्तीइति सप्तम्याः षष्ठआआ प्रकल्पयति, तेन ङ्ति एवायमागमो विज्ञायत इत्याह - नद्यन्तादङ्गादुतरस्येति । कुमार्या इति । ठाटश्चऽ इति वृद्धिः । अथ दीर्घोच्चारणं किमर्थम्, अडेवोच्येत,’वृद्धिरेचि’ इति वृद्ध्या सवर्णदीर्घत्वेन च कुमार्यै, कुमार्या इति सिद्धम् ? न सिद्ध्यति; ठतो गुणेऽ पररूपत्वं प्राप्नोति । अड्वचनसामर्थ्यान्न भविष्यति ? अस्त्यड्वचने प्रयोजनम्, किम् ? श्रियै, श्रिया इत्यत्र’सावेकाचः’ इत्याद्यौदातत्वं मा भूत्, आगमानुदातत्वं यथा स्यादिति । आगमानुदातत्वं हि प्रत्ययस्वरमिव विभक्तिस्वरमपि बाधते, विशेषतोऽत्राड्वचनसार्थ्यात् ॥

Nyaas

नद्याः इति पञ्चमी, सा चाकृतार्था पूर्वत्र कृतार्थाया ङितीत्यस्याः सप्तम्याः षष्ठीत्वं प्रकल्पयिष्यति। तेन ङित एवायमाडागमो विज्ञायते, इत्याह - नद्यन्तादङ्गादुत्तरस्य इत्यादि। कुमार्यै इत्येवमादौ आटश्च (6.1.87) इति वृद्धिः। अथ दीर्घोच्चारणं किमर्थम्, न अडेवोच्येत, वृद्धिरेचि (6.1.88) इति वृद्ध्या सवर्णदीर्घत्वेन सिद्ध्यत्येव; कुमार्यै, कुमार्या इत्यत्र अतो गुणे (6.1.97) पररूपत्वं प्राप्नोतीत्येतच्च नाशङ्कनीयम्, पररूपत्वं ह्यत्र वचनसामर्थ्यान्न भविष्यति? नैष दोषः; अस्ति ह्रन्यदवचनस्य प्रयोजनम्। किं तत्? श्रियै, श्रिया इत्यत्र सावेकाचस्तृतीयादिर्विभक्तिः (6.1.168) इत्युदात्तत्वं मा भूत्। आगमा आद्युदात्ता भवन्तीत्यनुदात्तत्वं यथा स्यादिति। शक्यते ह्रेकादेशोन्तादिवद्भावादागमग्रहणेन ग्रहीतुम्। आगमानुदात्तत्वञ्च यथा प्रत्ययस्वरम् - लविता, लवितुमित्यादौ बाधते, तथा विभक्तस्वरमपि बाधेत। तस्मात्? आटश्च (6.1.87) इति वृद्ध्यर्थमेतत्॥

Prakriyasarvasvam

नद्याः परेषां ङितामाट् स्यात् । मति आ ए ।

Sarala

आत् - प्रथमान्तं, नद्याः - पञ्चम्यन्तम् । घेर्ङिति (७.३.१११) इत्यतो “ङिती”ति वर्त्तते, तच्च षष्ठ्या विपरिणम्यते, अङ्गस्य (६.४.१) इत्यधिकृतं, तच्च पञ्चम्या विपरिणम्यते, विशेषणेन च तदन्तविधिः, तदाह - नद्यन्तादिति ॥

Sudha

आण्नद्या इति । अङ्गस्य**(6.4.1) इत्यधिकृतं पञ्चम्या विपरिणम्यते । “नद्याः” इति पञ्चम्यन्तेन विशेपष्यते । तदन्तविधिः । **घेर्ङिति**(7.3.111) इत्यतो ङितीत्यनुवृत्तं षष्ठ्या विपरिणम्यते, तदाह – **नद्यन्तादित्यादिना ।

Sutra Prayogas

• अनन्यगुर्वाः (शिशुपालवधम्): आण्नद्याः इत्याडागमः।