72047: इण्निष्ठायाम्

Padacheda: इट् | S | 1 | 1 |

निष्ठायाम् | S | 7 | 1 |

Sutrartha

---

Vasu English Summary

The augment इट् is added to the Participial affixes त and तवत् after कुष् when it is preceded by निर्।

Vasu English Translation

The augment इट् is added to the Participial affixes त and तवत् after कुष् when it is preceded by निर्। As निष्कुषितवान्, निष्कुषितः ॥ The special mention of इट् in the sutra is for the sake of making its addition invariable, otherwise it would have been optional, or debarred by (7.2.15). In the subsequent sutra, the addition becomes again optional.

Bhashya

इण्निष्ठायाम् इडिति वर्तमाने पुनरिड्ग्रहणं किमर्थम् ? ॥ इड्ग्रहणं नित्यार्थम् ॥ (ःइडितिवर्त्तमाने(4) पुनरिड्ग्रहणं क्रियते ॥ किं प्रयोजनम् ? ॥ नित्यार्थम्) । नित्यार्थोयमारम्भः ॥ नैतदस्ति प्रयोजनं सिद्धाऽत्र विभाषा पूर्वेणैव, तत्रारम्भसार्मथ्यान्नित्यो विधिर्भविष्यति ॥ नात्र पूर्वेण विभाषा प्राप्नोति ॥ किं कारणम् ? ॥ यस्य विभाषेति प्रतिषेधात् । तत्रारम्भसार्मथ्याद्विभाषा लभ्येत । पुनरिड्ग्रहणादिडेव(1) भवति ॥ ( इण्निष्ठायाम् ) ॥

Kashika

निरः कुषो निष्ठायामिडागमो भवति। निष्कुषितः। निष्कुषितवान्। इड्ग्रहणं नित्यार्थम्। आरम्भो हि यस्य विभाषा (७.२.१५) इत्यस्य बाधकः, अन्यथा हि विकल्पार्थ एव स्याद्। अत्रैव नित्यमिडागमः, उत्तरत्र विकल्प एवेति॥

Siddhanta Kaumudi

निरः कुषो निष्ठाया इट् स्यात् । यस्य विभाषा (SK3025) इति निषेधे प्राप्ते पुनर्विधिः । निष्कुषितः ॥

Balamanorama

इण्निष्ठायाम् - इण्निष्ठायाम् । ‘निरः कुषः’ इति सूत्रमनुवर्तते । तदाह — निर इति । ननुआर्धधातुकस्ये॑डित्येव सिद्धे किमर्थमिदं सूत्रमित्यत आह — यस्येति । कुषधातोस्तृजादौ ‘निरः कुषः’ इति पूर्वसूत्रेण वेट्कत्वात्यस्य विभाषे॑ति प्राप्तस्येण्निषेधस्य बाधनार्थं पुनरिह विधानमित्यर्थः । इडित्यनुवर्तमाने पुनरिड्ग्रहणं तुस्वरतिसूती॑त्यतो वाग्रहणानुवृत्तिनिवृत्तये ।

Tattvabodhini

इण्निष्ठायाम् - यस्येति ।निरः कुषः॑ इति विकल्पितेट्त्वादिति भावः ।

Padamanjari

इडिति वर्तमाने पुनरिड्ग्रहणं किमर्थम् इत्यत आह - इड्ग्रहण नित्यार्थमिति । नन्वारम्भसामर्थ्यादेव नित्यमिड् भविष्यति, विकल्पस्य पूर्वोणेव सिद्धत्वात् इत्यत आह - आरम्भो हीति । यदि तर्हि नित्यार्थमिडग्रहणं क्रियते, उतरत्रापि नित्य एव विधिः स्यात् इत्यत ताअह - आत्रैवेति ॥

Nyaas

किमर्थमिडिति वर्तमाने पुनरिङ्ग्रहणं क्रियते? इत्याह - इड्ग्रहणं नित्यार्थम् इति। असतीङ्ग्रहणे हि विकल्पस्य प्रकृतत्वात्? पाक्षिक इडविधिः स्यात्। तस्मान्नित्यर्थमिङ्ग्रहणं कर्तव्यम्। ननु च सिद्धा विभावा पूर्वसूत्रेण, आरंभसामर्थ्यादेव नित्योऽयं विधिर्भवतिष्यति? इत्याह - आरम्भो हि इत्यादि। पूर्वसूत्रेणेटो विकल्पितत्वान्निष्ठायां, यस्य विभाषा (7.2.15) इति प्रतिषेधे प्राप्ते नित्योऽयमारम्भः। तत्र यदीङ्ग्रहणं न क्रियेत, तदा तस्यैव प्रतिषेधस्यायमारम्बो बाधकः स्यात्, ततश्च विकल्प एव स्यात्, न नित्यो विधिः। तस्मान्नित्यार्थमिङ्ग्रहणं कर्तव्यम्। यदि हि नित्यार्थमिङ्ग्रहणं क्रियेत तदा तेन विकल्पस्य निवर्त्तितत्वादुत्तरत्रापि नित्य एव विधिः स्यादित्यत आह - तत्रेव इत्यादि। न चानेनेङ्ग्रहणेन विकल्पः शक्यते निवर्तयितुम्; तस्य स्वरितत्वादिङ्ग्रहणसामर्थ्यात्। अनुवर्तमानेऽपि वाग्रहणे नित्योऽयं विधिर्भवति। या तु तस्यैव विकल्पस्यानुवृत्तिः, सोत्तरार्था। तेनोत्तरत्र विकल्प एव॥

Prakriyasarvasvam

निष्कुषेर्निष्ठायां नित्यमिट् स्यात् । निष्कुषितः ॥

Sutra Prayogas

• निष्कुषितं (रघुवंशम्): इण्निष्ठायाम् इतीडागमः।

• निष्कुषितं (भट्टिकाव्यम्): इणु निष्ठायाम् इतीट्।

• निष्कुषित-द्रुमः (भट्टिकाव्यम्): इण् निष्ठायाम् इतीट् ।