64057: विभाषापः¶
Padacheda: विभाषा | S | 1 | 1 |
आपः | S | 5 | 1 |
Sutrartha¶
Vasu English Summary¶
अय् is optionally substituted for the इ of णि before the Absolutive affix ल्यप् , after the verb आप्।
Vasu English Translation¶
अय् is optionally substituted for the इ of णि before the Absolutive affix ल्यप् , after the verb आप्। Thus प्रापय्य or प्राप्य गतः ॥ This however does not apply to the आप् substitute for इङ्, as अप्याप्य गतः (6.1.48), (7.3.36). The maxim of Pratipadokta applies here.
Bhashya¶
विभाषाऽऽपः (3055) (अतिव्याप्तिवारकभाष्यम्) इङादेशस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः । अध्याप्य गतः ॥ (6559 अतिव्याप्तिवारणसाधकवार्तिकम् ॥ 1 ॥) - आपः सानुबन्धकस्य निर्देशादिङि सिद्धम् - आपः सानुबन्धकनिर्देशः करिष्यतेआप्लृ इति । तेन इङादेशस्य न भविष्यति ॥ (लक्षणप्रतिपदोक्तपरिभाषया दोषनिवारकभाष्यम्) (स तर्हि सानुबन्धकस्य निर्देशः कर्तव्यः । न कर्तव्यः । कथमध्याप्य गतः ?) अथवा - लक्षणप्रतिपदोक्तयोः प्रतिपदोक्तस्यैवेत्येवं न भविष्यति ॥ इति श्रीमद्भगवत्पतञ्जलिविरचिते व्याकरणमहाभाष्ये षष्ठाध्यायस्य चतुर्थे पादे द्वितीयमाह्निकम् ॥
Kashika¶
आप उत्तरस्य णेर्ल्यपि परतो विभाषायादेशो भवति। प्रापय्य गतः, प्राप्य गतः। इङादेशस्य लाक्षणिकत्वाद् न भवति। अध्याप्य गतः॥
Siddhanta Kaumudi¶
आप्नोतेर्णेरयादेशो वा स्यात् ल्यपि । प्रापय्य । प्राप्य ॥
Tattvabodhini¶
विभाषाऽऽपः - आप्नोतेरिति॥ यद्यपीङो णिचि परतःक्रीङजीनां णौ॑ इत्यात्वेअर्तिह्यी॑त्यादिना पुकि आबिति शब्दोऽस्ति, तथापि तस्य नेह ग्रहणं, लाक्षणिकत्वादिति भावः । प्राप्येति । एतेनअयमयोगिवधूवधपातकैभ्र्रमिमवाप्य दिवः खलु पात्यते॑ इति श्रीहर्षप्रयोगा व्याख्यातः ।अवाप्ये॑त्यस्याऽवपय्येत्र्थसंभवात् । एतेन तत्राऽन्तर्भावितण्यर्थतेति क्लेशमनुभवन्तः परास्ताः । ल्यप्स्थानिनां कित्त्वात्वचिस्वपी॑ति प्राप्तं संप्रसारणं निषेधयितुमाह — ल्यपि चेति ।
Padamanjari¶
आप्लृ लम्भने चुरादिः, आप्लृ व्याप्तौ स्वादिः - द्वयोरपि ग्रहणम् । इह इङ् अध्ययने, णिच्, क्रीङ्जीनां णौ इत्यात्वम्, अतिह्री इत्यादिना पुक, अध्याप्य गत इत्यत्रापि प्राप्नोति, आप्रुपस्य भावात्, तस्मात् सानुबन्धको निर्द्दश्यः । आपुलिति पठितव्यम्, आप्लृशब्दान्ङसः, ऋकारऌकारयोः सवर्णत्वात् अत उत् इत्युत्वमुरण्रपरः एइत्यत्र रप्रत्याहारग्रहणाल्लपरत्वम्, सकारस्य संयोगान्तलोपः, ततहि तथा पठितव्यम् नेत्याह -ङदेशस्येति ॥
Nyaas¶
प्रापय्य इति। आप्लृ लम्भने (धा।प।1839), आप्लृ व्याप्तौ (धातुपाठः-1260) द्वयोरपि ग्रहणम्। पूर्धकश्चुरादिः, अपरः स्वादिः। अथ अध्याप्य गतः इत्यतर कस्मान्न भवति, अत्रापि क्रीङ्जीनां णौ (6.1.48) इतीङ आत्त्वे कृते अर्त्तिह्यी (7.3.36) इत्यादिना पुक्याप उत्तरो णिर्भवति? इत्यत आह -इङादेशस्य इत्यादि। यद्येवम्, अप आचष्टे इत्यप्शब्दाण्णिचि कृते प्रापय्य इत्यादि न स्यात्, लाक्षणिकत्वादेव मा भूदनेन, पूर्वेण सूत्रेण भविष्यति, ननु चैकादेशे कृते सत्यलघुपूर्वत्वान्न प्राप्नोति? एकादेशस्यासिद्धत्वान्न दोषः। कथम्? असिद्धं बहिरङ्गमन्तरङ्गे (व्या।पा।42) इति बहिरङ्गत्वन्त्वेकादेशस्य द्विपदाश्रयत्वात्। अयादेशस्य पुनर्णिमात्राश्रयत्वादन्तरङ्गत्वम्॥
Prakriyasarvasvam¶
आपेः परस्य णेर्ल्यप्ययादेशो वा स्यात् । समापय्य समाप्य ॥
Sutra Prayogas¶
प्रापय्य (रघुवंशम्): विभाषापः इति अयादेशः।