51109: प्रयोजनम्

Padacheda: प्रयोजनम् | S | 1 | 1 |

Sutrartha

‘अस्य प्रयोजनम्’ अस्मिन् अर्थे प्रथमासमर्थात् प्रयोजनवाचिशब्दात् यथाविहितं प्रत्ययः भवति ।

प्रयोजनम् इत्युक्ते उद्देशः / कारणम् / फलम् (goal / purpose) । प्रथमासमर्थात् उद्देशवाचीशब्दात् ‘अस्य’ इत्यस्मिन् अर्थे औत्सर्गिकः ठञ् प्रत्ययः भवति । वस्तुतस्तु कमपि शब्दम् स्वीकृत्य ‘तत् अस्य प्रयोजनम्’ इति अर्थः वक्तुं शक्यते । तथापि, अस्य सूत्रस्य प्रयोगः शिष्टप्रयोगमनुसृत्य एव करणीयः । अस्मिन् विषये व्याख्यानेषु लभ्यमानानि उदाहरणानि एतानि सन्ति - 1. इन्द्रमहः (= इन्द्रस्य उत्सवः) प्रयोजनमस्य तत् ऐन्द्रमहिकम् वाद्यम् । 2. गङ्गामहः (= गङ्गायाः उत्सवः) प्रयोजनमस्याः सा गाङ्गामहिकी पुष्पमाला । अत्र स्त्रीत्वे टिड्ढाणञ्.. (4.1.15) इति ङीप्-प्रत्ययः क्रियते ।

Vasu English Summary

The affix ठञ् comes in the sense of ‘that whose occasion or purpose is this’ after a word in the Nominative 1st-Case in construction.

Vasu English Translation

The affix ठञ् comes in the sense of ‘that whose occasion or purpose is this’ after a word in the Nominative 1st-Case in construction. As इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य = ऐन्द्रमहिकम्, गाङ्गामहिकम् ॥

Kashika

तदस्येत्येव। तदिति प्रथमासमर्थादस्येति षष्ठ्यर्थे ठञ् प्रत्ययो भवति, यत् तत् प्रथमासमर्थं प्रयोजनं चेत् तद् भवति। इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य ऐन्द्रमहिकम्। गाङ्गामहिकम्॥

Siddhanta Kaumudi

तदस्येत्येव । इन्द्रमहः प्रयोजनमस्य ऐन्द्रमहिकम् । प्रयोजनं फलं कारणं च ॥

Balamanorama

प्रयोजनम् - प्रयोजनम् । तदस्येत्येवेति । अस्य प्रयोजनमित्यर्थे प्रथमान्ताट्ठञित्यर्थः । इन्द्रमह इति । इन्द्रोत्सव इत्यर्थः । ‘मह उद्धव उत्सवः’ इत्यमरः । प्रयोजनं फलं कारणं चेति । प्रयुज्यते प्रवृत्त्या निष्पाद्यते इति कर्मणि ल्युटि प्रयोजनशब्दः फलवाची । प्रयुज्यते प्रवर्तते पुरुषोऽनेनेति करणे ल्युटि प्रयोजनशब्दः प्रवर्तकवाचीत्यर्थः ।

Tattvabodhini

प्रयोजनम् - इन्द्रमह इति । महः -उत्सवः । वैशाखो मन्थः । आषाढो दण्ड इति । वैशाखाऽऽषाढशब्दौ रूढिरूपेण मन्थदण्डयोर्वर्तेते । तयोस्तु यथा कथंचिद्व्युत्पत्तिः क्रियत इति हरदत्तः । विलोडनदण्डस्यैवाधारभूतः काष्ठविशेषोमन्थ॑इत्युच्यते ।

Padamanjari

प्रयुज्यतेऽनेनेति प्रयोजनम्, करणे ल्युट्। किं पुनस्तत्फलम् ? यथाहुः - यमर्थमधिकृत्य प्रवर्तते तत्प्रयोजनमिति। इन्द्रमहःउइन्द्रोत्सवः ॥

Nyaas

प्रयोजयतीति प्रयोजनम्। कृत्यल्युटो बहुलम् (3.3.113) इति कर्तरि ल्युट्॥

Prakriyasarvasvam

तदस्य प्रयोजनमित्यर्थे ठञ् । तच्च फलं हेतुर्वेति रामः । पौष्टिकं कर्म । मोक्षार्थी मौक्षिको नरः । हेतौ-वैवाहिकः उत्सवः। अस्य हेतिः प्रयोजनमस्येति आस्यहैतिकः । अनुशतिकादित्वाद् वृद्धिः । तत्र गणे निपातनादलुक् ॥

Sutra Prayogas

• आलानिकं (रघुवंशम्): प्रयोजनम् इति ठक्।

• कारुणिको (रघुवंशम्): प्रयोजनम् इति ठञ्।

• वैवाहिकैः (कुमारसम्भवम्): प्रयोजनम् इति ठक्।

• माङ्गलिकतूर्यकृतां (किरातार्जुनीयम्): प्रयोजनम् इति ठञ् ।

• सार्वकामिकम् (किरातार्जुनीयम्): प्रयोजनम् इति ठक् प्रत्ययः।

• प्रापणिकात् (शिशुपालवधम्): तदस्य प्रयोजनम् इति ठक्।

• सांयात्रिकान् (शिशुपालवधम्): प्रयोजनम् इति ठक्-प्रत्ययः।

• सांनहनिकः (शिशुपालवधम्): तदस्य प्रयोजनम् इति ठक्।

• माङ्गलिक्यः (भट्टिकाव्यम्): तदस्य प्रयोजनम् इति ठञ् ।