41059: दीर्घजिह्वी च च्छन्दसि¶
Padacheda: दीर्घ-जिह्वी | S | 1 | 1 |
च | S | 0 | 0 |
छन्दसि | S | 7 | 1 |
Sutrartha¶
Vasu English Summary¶
The form दीर्घजिह्वी ‘long-tongued’ is irregularly formed in the छन्दस् (Vedas).
Vasu English Translation¶
The form दीर्घजिह्वी ‘long-tongued’ is irregularly formed in the छन्दस् (Vedas). The word दीर्घजीह्वी is the feminine of दीर्घजीह्व but as the latter has a conjunct consonant for its penultimate, the feminine affix ङीष् would not have applied to it by (4.1.54). The present aphorism enjoins ङीष् ॥ Thus दीर्घजीह्वी in the sentence दीर्घजीह्वी वै देवानां हव्यमलेट् ।
The word च ‘and’ in the aphorism is used in order to draw in the word संज्ञा from the last, so that the word dirgha-jihvi is always a Name. Moreover by using the feminine form dirgha-jihvi in the sutra, it is indicated that the application of ङीष् is necessary and not optional, as was the case in the last sutras.
Kashika¶
दीर्घजिह्वी इति छन्दसि विषये निपात्यते। संयोगोपधत्वादप्राप्तो ङीष् विधीयते। दीर्घजि॒ह्वी॑ वै॑ दे॒वा॑नां॒ ह॒व्यम॑वा॒ले॒ट् (तु० — मै०सं० ३.१०.६)। चकारः संज्ञानुकर्षणार्थः। दीर्घजिह्वीति निपातनं नित्यार्थम्॥
Siddhanta Kaumudi¶
संयोगोपधत्वादप्राप्ते ङीष् विधीयते । आसुरी वै दीर्घजिह्वी देवानां यज्ञवाट् ॥
Padamanjari¶
निपातनं नित्यार्थमिति ।’दीर्घजिह्वात्’ इत्युच्यमाने प्रकृतस्य ङीषो विकल्पितत्वादिहापि विकल्पो विज्ञायते ॥
Nyaas¶
अथ किमर्थमीकारान्तनिपातनं क्रियते, न दीर्घजिह्वा च्छन्दसि इत्येवोच्येत, एवमुच्यमाने प्रतिषेध प्रकरणात् प्रतिषेधो विज्ञायेतेति चेत्? न; संयोगोपधत्वेन प्राप्त्यभावात्, प्राप्तिपूर्वकत्वाच्च प्रतिषेधानाम्। तस्मात् सामर्थ्याद्विधिरेव विज्ञास्यत इत्याह - निपातनं नित्यार्थम् इति। कल्पितत्वात् प्रकृतस्य ङीष इहापि विकल्पित एवासौ विज्ञायेत, निपातनात् नित्यो भवति॥