32107: क्वसुश्च

Padacheda: क्वसुः | S | 1 | 1 |

च | S | 0 | 0 |

Sutrartha

Vasu English Summary

In the छन्दस् (Vedas) the affix क्वसु is optionally the substitute for लिट् ।

Vasu English Translation

In the छन्दस् (Vedas) the affix क्वसु is optionally the substitute for लिट् । As जक्षिवस् 1st. sing. जक्षिवान् ‘eaten’ (Yaj. (VIII.19)); पपिवस् 1st. sing. पपिवान् ‘drunk’.

Sometimes it does not come, as in the example under sutra (3.2.105); अहं सूर्यमुभयतो ददर्श.

The division of this sutra from the last, in which it could well have been included, is for the sake of the subsequent sutras, into which the anuvritti of क्वसु only runs.

Bhashya

क्वसुश्च (874) (509 लिटः क्वसुविधिसूत्रम्॥ 3 । 2 । 2 आ.7) (वाग्रहणप्रयोजनाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) किमर्थं कानच्क्वस्वोर्वावचनं क्रियते। - कानच्क्वस्वोर्वावचनं छन्दसि तिङो दर्शनात्- (भाष्यम्) कानच्क्वस्वोर्वावचनं क्रियते। छन्दसि तिङो दर्शनात्। छन्दसि तिङपि दृश्यते - अहं सूर्यमुभयतो ददर्श। अहं द्यावापृथिवी आततानेति॥ (2080 समाधानासंगतिवार्तिकम्॥ 2 ॥) - न वानेन विहितस्यादेशवचनात्- (भाष्यम्) न वा एतत्प्रयोजनमस्ति। किं कारणम्?। अनेन विहितस्यादेशवचनात्॥ (आक्षेपभाष्यम्) अस्त्वनेन विहितस्यादेशः। केनेदानीं छन्दसिविहितस्य लिटः तिङः श्रवणं भविष्यति॥ (समाधानभाष्यम्) छन्दसि लुङ्लङ्लिटः इत्यनेन। तदेतद्वावचनं तिष्ठतु तावत् सांन्यासिकम्॥ (कित्करणप्रयोजनाधिकरणम्) (आक्षेपभाष्यम्) अथ कित्करणं किमर्थम्। न असंयोगाल्लिट्कित् इत्येव सिद्धम्। (2081 प्रयोजनवार्तिकम्॥ 3 ॥) - कित्करणं संयोगान्तार्थम्- (भाष्यम्) कित्करणं क्रियते। संयोगान्तार्थम्। संयोगान्ताः प्रयोजयन्ति। बन्धे वृत्रस्य यद्बद्धधानस्य रोदसी। त्वमर्णवान् बद्बधानाँ अरम्णाः। अञ्ञ्चेः आजिवानिति॥ (प्रयोजननिराकरणभाष्यम्) छान्दसौ कानच्क्वसू। लिट् च छन्दसि सार्वधातुकमपि भवति। तत्र सार्वधातुकमपिद् ङिद्वद्भवति। ङित्त्वादुपधालोपे भविष्यति॥ (2082 प्रयोजनान्तरवार्तिकम्॥ 4 ॥) - ऋकारान्तगुणप्रतिषेधार्थं वा- (भाष्यम्) ऋकारान्तानां गुणप्रतिषेधार्थं तर्हि कित्त्वं वक्तव्यम्। अयं हि लिटि ऋकारान्तानां प्रतिषेधविषये गुण आरभ्यते। स यथैवेह प्रतिषेधं बाधित्वा गुणो भवति - तेरतुः तेरुरिति। एवमिहापि स्यात् - तितीर्वान्, तितिराण इति। पुनः कित्करणात् प्रतिषिध्यते। तस्मात्कित्त्वं कर्तव्यम्॥ लिटः कानञ्ञ्वा॥ 107 ॥

Kashika

छन्दसि लिटः क्वसुरादेशो भवति। जक्षि॒वान् (शौ०सं० ४.७.३)। प॑पि॒वान् (ऋ० १.६१.७)। न च भवति — अ॒हं सूर्य॑मुभ॒यतो॑ ददर्श॒ (मा०सं० ८.९.)। योगविभाग उत्तरार्थः॥

Siddhanta Kaumudi

इह भूतसामान्ये छन्दसि लिट् तस्य विधीयमानौ क्वसुकानचावपि छान्दसाविति त्रिमुनिमतम् । कवयस्तु बहुलं प्रयुञ्जते । तं तस्थिवांसं नगरोपकण्ठे इति । श्रेयांसि सर्वाण्यधिजग्मुषस्ते इत्यादि ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

लिटः कानच् क्वसुश्च वा स्तः । तङानावात्मनेपदम् । चक्राणः ॥

Balamanorama

क्वसुश्च - क्वसुश्च । त्रीणीमानि सूत्राणि । अत्र प्रथम सूत्रे भूत इत्यनुवृत्तिमभिप्रेत्य व्याचष्टे — भूतसामान्ये छन्दसि लिडिति । अनद्यतनपरोक्षत्वं छन्दसि न विवक्षितमिति भावः ।लिटः कानज्वे॑ति द्वितीयं सूत्रम् । तत्र छन्दसीत्यनुवर्तते, भूते इति च । छन्दसि भूते लिटः कानजादेशः स्यादित्यर्थः । लिड्ग्रहणं लिण्मात्रस्य ग्रहणार्थम् । तेन ‘परोक्षे लि’ डिति यो लिड्विहितस्तस्यापि ग्रहणार्थः । अन्यथाअनन्तरस्ये॑ति न्यायेन प्रकृतस्यैव लिटो ग्रहणं स्यादिति वृत्तौ स्पष्टम् । वाग्रहणं तु पक्षे लिटः श्रवणाअर्थं, वासऽरूपविधिर्लादेशेषु नेति ज्ञापनार्थं वा । तत्प्रयोजनं तुभाषायां सदवसे॑त्यत्र क्वसोरेवानुवृत्त्यर्थः । इमौ कानच्क्वसू आदेशौ छन्दसि भूते लिटः क्वसुश्चादेशः स्यादित्यर्थः । योगविभागस्तु उत्तरसूत्रे क्वसोरेवानुवृत्त्यर्थः । इमौ कानच्क्वसू आदेशौ छान्दसाविति — अत्रैव भाष्यकैटयोः स्पष्टम् । तदाह — तस्येत्यादि, त्रिमुनिमतमित्यन्तम् ।विभाषा पूर्वाह्णाऽपराह्णे॑ति सूत्रभाष्ये तु पपुष आगतं पपिवद्रूप्यमिति प्रयुक्तम् । तेन लोकेऽपि क्वचिक्त्वसोः साधुत्वं सूचितम् । तदाह - कवयस्त्विति । तस्थिवांसमिति । स्थाधातोर्लिटः क्वसुः । द्वितीयैकवचनेअत्वसन्तस्ये॑ति दीर्घः । उगित्त्वान्नुम् । अधिजग्मुष इति । अधिपूर्वाद्गमेर्लिटः क्वसुः, आङोयमहने॑त्युपधालोपः, शसि वसोः संप्रसारणं, पूर्रूपम् , षत्वम् ।

Padamanjari

क्वसुश्च॥ क्वसोरुकार उगित्कार्यार्थः, जक्षिवानित्यादौ ठुगिदचाम्ऽ इति नुम्, उपसेदुषीत्यादौ ठुगितश्चऽ इति ङीप्,’वसोः संप्रसारणम्’ इत्यत्र सामान्यग्रहणमप्युकारस्य प्रयोजनम्। कित्करणं किमर्थ न ठसंयोगाल्लिट् कित्ऽ इत्येव सिद्धम्? संयोगान्तार्थम्।अञ्जेः आजिवान् - उपधालोपो भवति, छान्दसः क्वसुः लिट्। च्छन्दसि सार्वधातुकमपि तत्र’सार्वधातुकमपित्’ इति। तत्वङ्तीत्युपिधालोपो भविष्यति। ऋकारान्तगुणप्रतिषेधार्थन्तुऽ, ठृच्छत्यृताम्ऽ इत्ययं गुणः प्रतिषेध आरभ्यते स यथेह भवति - तेरतुस्तेरुरिति, तथा तितीर्वानित्यत्रांपि स्यात्। कित्करणसामर्थ्याद्भाषायामपि क्वसुर्भवतीत्येतु भाष्यविरोधादुपेक्ष्यम्। उतरसूत्रानर्थक्यं च, यदि भाषायामपि क्वसुर्भवति॥

Nyaas

क्वसोरुगित्करणं नुमर्थम्। कित्करणं कानच इव द्रष्टव्यम्। असति हि तस्मिन् ऋच्छत्यृनाम् (7.4.11) इति यथेह गुणो न भवति - तेरतुः, तेरुरिति; तथेहापि ततीर्वानिति। तृ प्लवनतरणयोः (धातुपाठः-969), ॠत इद्धातोः (7.1.100) इतीत्त्वम्, हलि च (8.2.77) इति दीर्घः, द्विरवचनमभ्यासकार्यम्। जक्षिवान् इति। लिटन्यतरस्याम् (2.4.40) इत्यदेर्घस्लादेशः। वस्वेकाजाद्धसाम् (7.2.67) इतीट्, घसिभसोर्हलि च (6.4.100) इत्युपधालोपः, खरि च (8.4.54) इति घकारस्य ककारः, शासिवसिघसीनाञ्च (8.3.60) इति षत्वम्, कुहोश्चुः (7.4.62) इत्यभ्यासस्य चुत्वम् - झकारः, अभ्यासे चर्च (8.4.54) इति झकारस्य जकारः। पपिवान् इति। पा पाने (धातुपाठः-925)। पूर्ववदिट्। आतो लोप इटि च (6.4.64) इत्यकारलोपः। योगविभाग उत्तरार्थः इति। उत्तरसूत्रे क्वसोरेवानुवृत्तिर्यथा स्यात्, कानचो मा भूत्॥

Prakriyasarvasvam

लिटः क्वसुर्वा स्यात् । उकार उगित्त्वार्थः । कित्त्वमगुणाद्यर्थम् । ‘तङानावा- त्मनेपदम्’ (१-४-१००) इत्यात्मनेपदिनां कानज्विषयत्वात् परस्मैपदिनामेव क्वसुः । पच् वस्,

Sutra Prayogas

  • तस्थिवांसं (रघुवंशम्): क्वसुश्च इति क्वसुप्रत्ययः।

  • विजज्ञिवान् (रघुवंशम्): क्वसुश्च इति क्वसुप्रत्ययः।

  • पेतुषी (रघुवंशम्): क्वसुश्च इति क्वसुप्रत्ययः।

  • निपेतुषी (रघुवंशम्): क्कसुश्च इति क्वसुप्रत्ययः।

  • निषेदुषी (कुमारसम्भवम्): क्वसुश्च इति क्वसुः।