11040: क्त्वातोसुन्कसुनः

Padacheda: क्त्वा-तोसुन्-कसुनः | S | 1 | 3 |

Sutrartha

‘क्त्वा’प्रत्ययान्तशब्दाः, ‘तोसुन्’ प्रत्ययान्तशब्दाः, ‘कसुन्’ प्रत्ययान्तशब्दाः च अव्ययसंज्ञकाः भवन्ति ।

व्याकरणशास्त्रे पाठितासु संज्ञासु अन्यतमा अस्ति ‘अव्यय’ इति संज्ञा । स्वरादिनिपातमव्ययम् (1.1.37) इत्यस्मात् सूत्रात् अव्ययीभावश्च (1.1.41) इति यावत्सु पञ्चसु सूत्रेषु अव्ययसंज्ञा पाठ्यते । एतेषु इदं चतुर्थं सूत्रम् । **क्त्वा, तोसुन्, तथा कसुन् - एते कृत्प्रत्ययाः यस्य अन्ते विद्यन्ते तस्य कृदन्तस्य प्रकृतसूत्रेण अव्ययसंज्ञा भवति । **

क्त्वा-प्रत्ययः

तृतीयाध्यायस्य चतुर्थपादे विद्यमानेभ्यः भिन्नेभ्यः सूत्रेभ्यः ‘क्त्वा’प्रत्ययः पाठितः अस्ति । यथा - अलङ्खल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा (3.4.18), समानकर्तृकयोः पूर्वकाले (3.4.21), अव्ययेऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ (3.4.59) आदयः । अयं क्त्वा-प्रत्ययः यदा धातुभ्यः प्रयुज्यते, तदा सिद्धं कृदन्तम् प्रकृतसूत्रेण अव्ययसंज्ञकं भवति । यथा, कृ + क्त्वा –> ‘कृत्वा’ इति अव्ययम् ।

तोसुन्-प्रत्ययः, कसुन्-प्रत्ययः

‘तोसुन्’ तथा ‘कसुन्’ एतौ छान्दसौ प्रत्ययौ । ईश्वरे तोसुन्कसुनौ (3.4.13), भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् (3.4.16) तथा च सृपितृदोः कसुन् (3.4.17) इत्येतैः सूत्रै एतयोः विधानं क्रियते । एतयोः प्रयोगेण अपि अव्ययं सिद्ध्यति । यथा - अभि + चर् + तोसुन् –> ‘अभिचरितस्’ इति अव्ययम् । वि + लिख् + कसुन् –> ‘विलिखस्’ इति अव्ययम् ।

सुबुत्पत्तिः, पदसंज्ञा

सर्वाणि कृदन्तानि कृत्तद्धितसमासाश्च (1.2.46) इत्यनेन प्रातिपदिकसंज्ञकानि सन्ति । एतेषु क्त्वा-तोसुन्-कसुन्-प्रत्ययान्तशब्दानाम् प्रकृतसूत्रेण अव्ययसंज्ञा विधीयते । एतेभ्यः विहितानाम् सुप्-प्रत्ययानाम् अग्रे अव्ययादाप्सुपः (2.4.82) इत्यनेन लुक् भवति ।

कृत्वा [**कृत्तद्धितसमासाश्च** (1.2.46) इति प्रातिपदिकसंज्ञा । **क्त्वातोसुन्कसुनः** (1.1.40) इत्यनेन अव्ययसंज्ञा ।]
--> कृत्वा + सुँ [**स्वौजस्...** (4.1.2) इत्यनेन सुबुत्पत्तिः]
--> कृत्वा + ० [**अव्ययादाप्सुपः** (2.4.82) इत्यनेन अव्ययसंज्ञकात् विहितस्य सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]
--> कृत्वा [**प्रत्ययलोपे प्रत्ययलक्षणम्** (1.1.62) इति प्रत्ययस्य लोपे कृते अपि तल्लक्षणा **सुप्तिङन्तं पदम्** (1.4.14) इति पदसंज्ञा ]

अनेन प्रकारेण पदसंज्ञायाम् जातायाम् एव अस्य शब्दस्य वाक्ये प्रयोगः भवति । अतः ‘रामः रक्षणं कृत्वा गच्छति’ अस्मिन् वाक्ये विद्यमानः ‘कृत्वा’ इति शब्दः पदसंज्ञकः अस्ति, न हि प्रातिपदिकम् ।

तदन्तग्रहणम्

वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे ‘क्त्वा-तोसुन्-कसुनः’ इति प्रत्ययानाम् एव निर्देशः कृतः अस्ति, तदन्तानां न । अस्यां स्थितौ संज्ञाविधौ प्रत्ययग्रहणे तदन्तग्रहणं नास्ति इत्यनया परिभाषया केवलप्रत्ययस्यैव अव्ययसंज्ञा प्राप्नोति, न हि तदन्तस्य । परन्तु केवलप्रत्ययस्य अव्ययसंज्ञायाः न किञ्चन प्रयोजनम्, अतः अत्र तदन्तस्यैव ग्रहणं क्रियते ।

Sutrartha (English)

The words ending in क्त्वा, तोसुन् and कसुन् प्रत्यय are known as ‘अव्यय’.

Vasu English Summary

The words ending in क्त्व , तोसुन् – भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् (3.4.16), and कसुन् are अव्यय or indeclinables.

Vasu English Translation

The words ending in क्त्व , तोसुन् – भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन् (3.4.16), and कसुन् are अव्यय or indeclinables. As कृत्वा ‘having done’ उदेतोः ‘having risen,’ विसृपः ‘having spread.’ Thus in the following examples the words within quotation are indeclinables:– पुरासूर्य ‘स्योदेतो’ राधेयः । पुरावत्साना ‘मपाकर्त्तोः’ । पुराक्रूरस्य ‘विसृपोः’ विरप्सिन्नु दादाय पृथवीं जीवदानुम् ॥ (Yajur Veda . I.28) य ऋते चिदभिश्रिषः पुरा जर्तृभ्यः ‘ आतृदः’ । (Rig Ved. VIIIa. I.12).

Kashika

क्त्वा तोसुन् कसुन् इत्येवमन्तं शब्दरूपमव्ययसंज्ञं भवति। कृत्वा। हृत्वा। तोसुन् — पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः (काठ०सं० ८.३) पुरा वत्सानामपाकर्तोः (काठ०सं ३१.१५)। भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदि० (३.४.१६) इति इणः कृञश्च तोसुन् प्रत्ययः। कसुन् — सृपितृदोः कसुन् (३.४.१७) — पु॒रा क्रू॒ रस्य॑ वि॒सृपो॑ विरप्शिन् (तै०सं० १.१.९.३)। पु॒रा ज॒त्रुभ्य॑ आ॒तृदः॑ (ऋ० ८.१.१२)॥

Siddhanta Kaumudi

एतदन्तमव्ययं स्यात् । कृत्वा । उदेतोः । विसृपः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

एतदन्तमव्ययम्। कृत्वा। उदेतोः। विसृपः॥

Balamanorama

अव्ययीभावश्च - अव्ययीभावश्च ।अव्ययसंज्ञः स्या॑दिति शेषः । अधिहरीति । विभक्तयर्थेऽव्ययीभावः । हरावित्यर्थः ।

Tattvabodhini

अव्ययीभावश्च - अव्ययीभावश्च । अव्ययसंज्ञः स्यात् । इहलुकि मुखस्वरोपचारयोर्निवृत्तौचे॑ति परिगणनं कर्तव्यम् । लुक्युदाहरमम् -उपग्नि ।अव्यया॑दिति सुपो लिक् । मुखस्वरनिवृत्तौ उदाहरणम् -उपग्निमुखः । प्रत्यग्निमुखः ।मुखं स्वाङ्ग॑मित्युत्तरपदान्तोदात्तत्वे प्राप्तेनाव्ययदिक्शब्दे॑त्यदिना प्रतिषेधः । तथाचबहुव्रीहौ प्रकृत्ये॑ति पूर्वशब्दप्रकृतिस्वर एव भवति, पूर्वपदं च समासस्वरेणाऽन्तोदात्तम् । विसर्गस्थानिकस्य सकारस्यउपचार॑इति प्राचां संज्ञा, तन्निवृत्तावुदाहरणम् -उपपयःकारः ।उपपयःकामः । इहअतः कृकमी॑ति प्राप्तं सत्वम्अनव्ययस्ये॑ति पर्युदस्यते । परिगणनं किम् । उपागन्धीयान । इहसुबामन्त्रिते॑इति पराङ्गवद्भावेन याने॑त्यादौ मा भूदिति । तथाउपाग्निक॑मित्यादौ अव्ययसर्वनाम्ना॒मित्यकच्[च]न । उपकुम्भंमन्यः ।खित्यनव्ययस्ये॑ति वर्तमानेअरुर्द्विषदजन्तस्येति विहितो यो मुस्तस्येह प्रतिषेधो न । उपकुम्भीभूतः । इहअस्य च्वौ॑ इतीत्त्वस्य॒प्रतिषेधो न । ईस्वविधौ हि ॑अव्ययस्य च्वावितीत्वं ने॒ति प्रतिषे उच्यते, दोषाभूतमाहः दिवाभूता रात्रिरित्यत्र मा भूदिति । स्यादेतत् — स्वारादित्वेनैव सिद्धत्वात् ।तद्धितश्चे॑त्यादि चतुःसूत्री व्यर्था । तत्र हितसिलादिस्तद्धित एदाच्पर्यन्तः॑इत्यादिनाच्व्यर्थाश्चे॑त्यन्तेनाऽऽसिप्रत्ययमौणादिकं वर्जयित्वातद्धितश्चासर्वविभक्तिः॑ इत्यस्याऽर्थः सङ्गृह्रते ।कृन्मकारसन्ध्यक्षरान्तः॑इत्यनेनकृन्मेजन्तः॑इत्यस्यार्थः सङ्गृह्रते ।त्त्कातोसुन्कसुनः॒॑अव्ययीभावश्चे॑ति सूत्रद्वयं तु स्वरूपेणैव पटत इति । अत्राहुः — पुनर्वचनमनित्यत्वज्ञापनार्थम् । तेन प्रागुक्तंलुङ्मुखस्वरोपचाराः॑इति परिगणनं लभ्यते ।पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः॑ ।पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्श॑न्नित्यासिद्धयेन लोकाव्यये॑त्यत्रअव्ययप्रतिषेधे तोसुन्कसुनोरप्रितषेधः॑इति वक्ष्यते तदप्यनेनैव लभ्यत इति ।

Nyaas

कृत्वा,ह्मत्वा इति। समानुकर्तृकयोः पूर्वकाले (3.4.21) इति क्त्वा। उदेतोः इति। इण् गतौ (धा।1045) सार्वधातुक (7.3.84) इति गुणः। अपाकर्त्तोः इति। कृञः। विसृपः`इति।`गम्लृ (धा।942) सृप्लृ (धा।983) इतौ। आतृदः इति।तृदिर्हिंसानारदयोः (धा।1447)

Praudhamanorama

उदेतोरिति। उत्पूर्वादिणो ‘भावलक्षणे स्थेण्कृञ्वदिचरिहुतमिजनिभ्यस्तोसुन्’। विसृप इति। ‘सृपितृदोः कसुन्’।

Prakriyasarvasvam

एतदन्ता अव्ययाख्याः । तेन सुलुक् । उपपदसमासे प्राप्ते ।।