73084: सार्वधातुकार्धधातुकयोः

Padacheda: सार्वधातुक-आर्धधातुकयोः | S | 7 | 2 |

Sutrartha

सार्वधातुके आर्धधातुके च प्रत्यये परे इगन्तस्य अङ्गस्य गुणादेशः भवति ।

धातोः विहिताः प्रत्ययाः ‘सार्वधातुक’ तथा ‘आर्धधातुक’ अनेन प्रकारेण विभाजिताः सन्ति । एतेषां सर्वेषाम् विषये अनेन सूत्रेण इगन्तस्य अङ्गस्य गुणादेशः भवति । गुणादेशः इत्युक्ते ‘गुण’संज्ञकस्य वर्णस्य आदेशः । अदेङ् गुणः (1.1.2) इत्यनेन अकार-एकार-ओकाराणाम् ‘गुण’संज्ञा भवति । अतः एतेषु स्थानिनः यः अन्तरतमः स एव आदेशरूपेण आगच्छति । इको गुणवृद्धी (1.1.3) इत्यनेन अङ्गस्य अन्तिम-इक्-वर्णस्यैव अयम् गुणादेशः भवति । अतः अकारान्तानाम् एजन्तानाम् च अङ्गानाम् विषये अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । उदाहरणे एते - 1. नी + तृच् [ण्वुलतृचौ (3.1.133) इत्यनेन तृच्-प्रत्ययः । आर्धधातुकं शेषः (3.4.114) इति अयमार्धधातुकसंज्ञां प्राप्नोति ] → ने + तृ [आर्धधातुके प्रत्यये परे सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) इत्यनेन अङ्गस्य गुणादेशः भवति । स्थानसाधर्म्यात् इकारस्य गुणादेशरूपेण एकारः विधीयते ] 2. भू-धातोः लट्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् - भू + लट् [वर्तमाने लट् (3.2.123) इति लट्] → भू + तिप् [तिप्तस्.. (3.4.78) इति तिप्] → भू + शप् + ति [कर्तरि शप् इति सार्वधातुके प्रत्यये परे औत्सर्गिकः विकरणप्रत्ययः शप्] → भो + अ + ति [शप् इत्यस्मिन् सार्वधातुके प्रत्यये परे सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) इति अङ्गस्य गुणादेशः । ऊकारस्य गुणः तादृशः एव ओष्ठ्यः ओकारः] → भवति [एचोऽयवायावः (6.1.78) इति ओकारस्य अव्-आदेशः] ज्ञातव्यम् - यदि कश्चन प्रत्ययः ङित् / गित् / कित् अस्ति, तर्हि अस्मिन प्रत्यये परे सार्वधातुकार्धधातुकयोः (7.3.84) इत्यनेन निर्दिष्टः गुणादेशः क्ङिति च (1.1.5) इत्यनेन निषिध्यते । यथा, भू + क्त = भूत । अत्र यद्यपि क्त-प्रत्ययः आर्धधातुकः अस्ति, तथापि अयम् कित्-प्रत्ययः अस्ति, अतः अत्र उकारस्य गुणः न विधीयते ।

Sutrartha (English)

When followed by an सार्वधातुक or an आर्धधातुक प्रत्यय, an इगन्त अङ्ग gets a गुणादेश.

Vasu English Summary

The गुण is substituted for the final इक् vowel of a अङ्ग (stem) before the affixes called सार्वधातुक and आर्धधातुक – तिङ्शित्सार्वधातुकम् (3.4.113) etc.

Vasu English Translation

The गुण is substituted for the final इक् vowel of a अङ्ग (stem) before the affixes called सार्वधातुक and आर्धधातुक – तिङ्शित्सार्वधातुकम् (3.4.113) etc. As तरति, नयति, भवति, कर्तृ, चेतृ, स्तोतृ ॥ Why sarvadhatuka and ardhadhatuka affixes only? Observe अग्नित्वम् अग्निकाम्यति ॥ For had the sutra been सङि then the rule would have applied to affixes like सन् काम्यच &c which go to form Denominative verbs. सङ् includes all affixes beginning with सन् and ending with महिङ् ॥ If the sutra had been प्रत्यये, then the rule would have applied to the affixes like त्वम् &c. To exclude these cases, the two words sarvadhatuka and ardhadhatuka are used. For exceptions See (1.1.4), (1.1.5), (1.1.6).

Kashika

सार्वधातुक आर्धधातुके च प्रत्यये परत इगन्तस्याङ्गस्य गुणो भवति। तरति। नयति। भवति। आर्धधातुके — कर्ता। चेता। स्तोता। सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति किम्? अग्नित्वम्। अग्निकाम्यति। यदि हि प्रत्यये सङीति वोच्येत, इहापि स्यात्॥

Siddhanta Kaumudi

अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः स्यात् । अवादेशः । भवति । भवतः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi

अनयोः परयोरिगन्ताङ्गस्य गुणः। अवादेशः। भवति। भवतः॥

Balamanorama

सार्वधातुकार्धधातुकयोः - भू-अ-ति-इति स्थिते — सार्वधातुकाद्र्ध । ‘इको गुणवृद्धी’ इति परिभाषया ‘इक’ इत्युपस्थितेन अङ्गस्येत्यधिकृतं विशेष्यते । तदन्तविधिः । ‘मिदेर्गुण’ इत्यस्माद्गुण इत्यनुवर्तते । तदाह — अनयोरित्यादिना । तथा च ऊकारस्य गुण ओकारः । अवादेश इति ।ओकारस्येटति शेषः । तथा च परिनिष्ठितं रूपमाह — भवतीति । भवत इति । कर्तृद्वित्वविवक्षायां भूधातोर्लस्तसादेशे च कृते — झोऽन्तः ।

Padamanjari

सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति किमिति । एवं मन्यतेप्रत्यय इति वक्तव्यम्, एवमपि हीष्टे विषये सिद्ध्यतीति । सङिति प्रत्याहारः; सनः सशब्दादाहरभ्या महिङे ङ्कारात् । अग्नित्वमिति । प्रत्यय इत्युच्यमाने, अत्रापि प्राप्नोति । अग्निकाम्यतीति । सङीत्युच्यमाने अत्रापि प्राप्नोति ॥

Nyaas

चेता, स्तेता इति। तृच्। ऋदुशनस्पुरोदंसोऽनेहसाञ्च (7.1.94) इत्यनङ्, सर्वनामस्थाने (6.4.8) इत्यादिना दीर्घः। सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति किम्? इति। एवं मन्यते - प्रत्यय इति वक्तव्यम्, सङीति वा, एवं ह्रुच्यमाने भवतीत्यादौ गुणः सिद्ध एव, सङीति प्रत्याहारग्रहणं सनः सकारादारभ्य महिङो ङकारेण। अग्नित्वम् इति। तस्य भावस्त्वतलौ (5.1.119) इति त्वप्रत्ययः। अग्निकाम्यति इति। काम्यच्च (3.1.9) इति काम्यच्। `यदि इत्यादि। यदि प्रत्यय इत्युच्येत, त्वाकाम्यचोरपि स्यात्। अथापि सङीत्युच्येत, काम्यचि स्यात्; तस्यापि प्रत्याहरेऽन्तर्भावात्॥

Prakriyasarvasvam

अनयोः परयोः अङ्गस्य गुणः स्यात् । स च ‘इको गुणवृद्धी’ (१-१-३) इति इगन्तस्याङ्गस्यैव । इत्युकारस्य रपरो गुणः । कर्तव्य, कर् अनीय ।

Sutra Prayogas

• निरचेष्ट (शिशुपालवधम्): सार्वधातुकार्धधातुकयोः इति गुणः।