64005: छन्दस्युभयथा

Padacheda: छन्दसि | S | 7 | 1 |

उभयथा | S | 0 | 0 |

Sutrartha

वेदेषु - षष्ठीबहुवचनस्य नाम्-प्रत्यये परे अङ्गस्य दीर्घः कृतः अपि दृश्यते, न कृतः अपि दृश्यते ।

षष्ठीबहुवचनस्य आम्-प्रत्ययस्य यत्र नुडागमः भवति, तत्र तस्य ‘नाम्’ इति परिवर्तनं भवति । अस्य ‘नाम्’ प्रत्ययस्य उपस्थितौ नामि (6.4.3) इत्यनेन सामान्यरूपेण अङ्गस्य अन्तिमस्वरस्य दीर्घः भवति । परन्तु वेदेषु इमम् दीर्घादेशं विना अपि रूपाणि दृश्यन्ते । यथा - ‘धातॄणाम्’ इत्यस्य स्थाने तैत्तिरीय-उपनिषदे ‘धातृणाम्’ इति ह्रस्वप्रयोगः क्रियते । ज्ञातव्यम् - वस्तुतः अस्मिन् सूत्रे ‘तिसृचतसृ’ इत्यस्य अनुवृत्तिः नास्ति । परन्तु काशिकाकारेण इमामनुवृत्तिम् स्वीकृत्य अस्य सूत्रस्य अर्थः - ‘छन्दसि विषये तिसृ-चतस्रोः नामि परतः उभयथा दृश्यते, दीर्घः च, अदीर्घः च’ इति दत्तः अस्ति । अतः काशिकाकारस्य मतेन ‘उभयथा’ रूपाणि केवलं तिसृ-चतसृ-शब्दयोः एव भवन्ति, अन्येषां शब्दानां विषये तु वेदेषु अपि दीर्घादेशः एव दृश्यते ।

Sutrartha (English)

In presence of the नाम् प्रत्यय, the last letter of the अङ्ग might or might not be made दीर्घ in वेदाः.

Vasu English Summary

In the छन्दस् (Vedas) the finals of तिसृ and चतसृ are found in both ways, before the Genitive 6th-Case plural नाम्।

Vasu English Translation

In the छन्दस् (Vedas) the finals of तिसृ and चतसृ are found in both ways, before the Genitive 6th-Case plural नाम्। In some places they are seen as lengthened, in others not. As तिसृण मध्यंदिने or तिसॄणाम मध्यंदिने ॥ So also चतसृणाम् and चतसॄणाम् ॥

Kashika

छन्दसि विषये तिसृचतस्रोर्नामि परत उभयथा दृश्यते, दीर्घश्चादीर्घश्च। तिसृणां मध्यन्दिने (काठ० सं० २७.९), तिसृ॒णां (ऋ० ५.६९.२) मध्यदिने। चतसृणां (काठ० सं० २७.९) मध्यदिने, चतसृणां मध्यदिने॥

Siddhanta Kaumudi

नामि दीर्घो वा । धाता धातॄणाम् (धा॒ता धा॑तॄ॒णाम्) इति बह्वृचाः । तैत्तिरीयास्तु ह्रस्वमेव पठन्ति ॥

Padamanjari

तिसृ चतसृ इत्येतयोरिति । अविशेषेण तु विकल्पो दृश्यते अयं पितृणामग्निः, धाता धातृणामिति तैतिरीके ह्रस्वः, वह्वृचे दीर्घः ॥

Nyaas

वेति वक्तव्ये उभयथा इति वचनं वैचित्र्यार्थम्॥

Prakriyasarvasvam

तिसृचतस्रोः नामि दीर्घोऽदीर्घः स्यात् । तिसृणां सप्ततीनामित्यादि मृग्यम् ।