52134: वर्णाद्ब्रह्मचारिणि

Padacheda: वर्णात् | S | 5 | 1 |

ब्रह्मचारिणि | S | 7 | 1 |

Sutrartha

‘अस्य अस्ति’ तथा ‘अस्मिन् अस्ति’ एतयोः अर्थयोः ‘वर्ण’ शब्दात् ब्रह्मचारिणः निर्देशं कर्तुम् ‘इनि’ प्रत्ययः भवति ।

अस्य अस्ति’ तथा ‘अस्मिन् अस्ति’ एतयोः अर्थयोः सर्वेभ्यः प्रातिपदिकेभ्यः तदस्यास्त्यस्मिन्निति मतुँप् (5.2.94) इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण मतुँप्-प्रत्ययः भवति । अस्य अपवादस्वरूपेण ‘वर्ण’ (cast) शब्दात् ‘ब्रह्मचारिणः’ निर्देशं कर्तुम् वर्तमानसूत्रेण ‘इनि’ प्रत्ययः भवति । वर्ण + इनि → वर्णिन् । अस्य अर्थः अयम् - ‘ब्रह्मचारी’ इत्युक्ते यः ब्रह्म चरति (= नियमान् आचरति) सः । चतुर्वर्णेभ्यः ‘ब्राह्मण’, ‘क्षत्रिय’ तथा ‘वैश्य’ एतेषु त्रिषु वर्णेषु उपनयनसंस्कारः भवतीति मन्यते । अस्मात् संस्कारात् अनन्तरम् छात्रः केषाञ्चन नियमानाम् पालनं कृत्वा वेदाध्ययनम् कर्तुम् प्रारभते । अस्यैव निर्देशः ‘अयम् ब्रह्मचारी अस्ति / ब्रह्मचर्यस्य पालनम् करोति’ इत्यनेन क्रियते । अस्य ब्रह्मचारिणः निर्देशार्थयम् ‘वर्ण’ शब्दात् ‘इनि’ प्रत्ययः भवति । यथा - वर्णः अस्य सः वर्णी ब्रह्मचारी ब्राह्मणः क्षत्रियः वैश्यः वा । स्मर्तव्यम् - ‘वर्ण’ शब्दात् ‘ब्रह्मचारी’ अर्थे गम्यमाने अत इनिठनौ (5.2.115) इत्यनेन मतुँप्, इनि तथा ठन् प्रत्ययेषु प्राप्तेषु वर्तमानसूत्रेण केवलम् ‘इनि’ प्रत्ययस्यैव विधानं भवति, ‘मतुँप्’ तथा ‘ठन्’ प्रत्ययौ निषिध्येते । परन्तु यत्र ‘ब्रह्मचारी’ इति निर्देशः न अपेक्षते तत्र तु अत इनिठनौ (5.2.115) इत्यनेन मतुबादयः प्रत्ययाः भवन्ति । यथा - वर्णः अस्य सः वर्णवान् ब्राह्मणः (A brahmin who is proud of his cast इत्याशयः) ।

Vasu English Summary

The affix इनि (इन्) comes in the sense of मतुप् after the word वर्ण when the word so formed means a ब्रह्मचारिण्।

Vasu English Translation

The affix इनि (इन्) comes in the sense of मतुप् after the word वर्ण when the word so formed means a ब्रह्मचारिण्। Thus वर्णिन् ‘a Brahmachari’. The first three वर्ण or castes, who are entitled to the investiture with sacred thread, and lead the life of a Brahma student are so called. When the meaning is not of Brahmachari we have वर्णवान् ॥

Kashika

वर्णशब्दादिनिः प्रत्ययो भवति मत्वर्थे, समुदायेन चेद् ब्रह्मचारी भण्यते। ब्रह्मचारीति त्रैवर्णिकोऽभिप्रेतः। स हि विद्याग्रहणार्थमुपनीतो ब्रह्म चरति, नियममासेवत इत्यर्थः। वर्णी, वर्णिनौ, वर्णिनः। ब्रह्मचारिणीति किम्? वर्णवान्। ब्राह्मणादयस्त्रयो वर्णा वर्णिन उच्यन्ते॥

Siddhanta Kaumudi

वर्णी ॥

Balamanorama

वर्णाद्ब्रह्मचारिणि - वर्णाद्ब्राहृचारिणि । वर्णशब्दान्मत्वर्थे इनिरेव, समुदायेन ब्राहृचारिणि गम्ये इत्यर्थः । वर्णीति । वर्णः=ब्राआहृणादितत्तद्वर्णोचितवसन्तादिकाले उपनयनम्, सोऽस्यास्तीति विग्रहः ।

Padamanjari

ब्रह्मचारीति त्रैवर्णिकोऽभिमत इति। यद्यपि गुरुकुलवासिनि प्रथमाश्रमे ब्रह्मचारिशब्दः प्रसिद्धः, तथापीह लक्ष्यानुरोधात्रैवर्णिकमात्रमभिमतः, न त्वाश्रम इत्यर्थः, तस्य कादाचित्कं व्रह्मचर्ययोगं दर्शयति। स हीति। ब्रह्म चरतीति ब्रह्मचारी, ब्रह्मौवेदः। इह तु तदध्ययनार्थो नियमविशेषोऽभिमत इत्याह - नियममिति। तत्र ब्रह्मचारीति’व्रते’ इति णिनिः। ब्रह्मचारिशब्दस्य मुख्यार्थपरित्यागेन त्रैवर्णिकमात्रपरत्वे कारणमाह - ब्राह्मणादयस्त्रयो वर्णा इति ॥

Nyaas

समुदायेन चेद्ब्राहृचारी भष्यते इति। एतेन समुदायोपाधित्वं ब्राहृचारिणो दर्शयति। विद्याग्रहणार्थ यदोपनीयते ततः सेवितव्यो यो नियमविशेषस्तद्ब्राहृआ, तच्चरति ब्राहृचारी, आवश्यके णिनिः। तत्र नियमविशेषचरणे ब्राआहृणादीनामेव त्रयाणां वर्णानामधिकारः, न शूद्रस्येत्याह - ब्राहृचारीति त्रैवर्णिकोऽभिप्रेतः इति। त्रिषु वर्णेषु भवः, तत्रान्तर्भूतत्वात्? त्रैवणिकः। किं पुनः कारणं स एवाभिप्रेत इत्याह - स हि इत्यादि॥

Prakriyasarvasvam

वर्णी ब्रह्मचारी ॥

Sutra Prayogas

• वर्णी (रघुवंशम्): वर्णाद्ब्रह्मचारिणि इतीनिप्रत्ययः।

• वर्णिनं (कुमारसम्भवम्): वर्णाद्ब्रह्मचारिणि इतीनिप्रत्ययः।

• वर्णिलिङ्गी (किरातार्जुनीयम्): वर्णाद्ब्रह्मचारिणि इतीनिप्रत्ययः।