21064: किं क्षेपे¶
Padacheda: किम् | S | 1 | 1 |
क्षेपे | S | 7 | 1 |
Sutrartha¶
Vasu English Summary¶
The word किम् ‘what’, when implying ‘contempt’ is compounded with a word ending in case-affix and the resulting compound is तत्-पुरुष ।
Vasu English Translation¶
The word किम् ‘what’, when implying ‘contempt’ is compounded with a word ending in case-affix and the resulting compound is तत्-पुरुष । As किं राजा यो न रक्षति ‘he is a bad king who does not protect his subjects.’ किं सखा योऽभिद्रुह्यति ‘he is a bad friend who hates.’ किं गौः यो न वहति ‘it is a bad ox that does not carry.’
The affix टच् (5.4.91) does not come after this compound as in महाराजः मद्रराजः &c., by force of Rule (5.4.70). Otherwise the form would have been किंराज and not किंराजा.
Why do we say ‘when censure is implied?’ Observe कस्य राजा = किंराजः ‘whose king;’ किंसखः
Kashika¶
किमित्येतत् क्षेपे गम्यमाने सुपा सह समस्यते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। किंराजा, यो न रक्षति। किंसखा, योऽभिद्रुह्यति। किंगौः, यो न वहति। किमः क्षेपे (५.४.७०) इति समासान्तो न भवति। क्षेप इति किम्? को राजा पाटलिपुत्रे॥
Siddhanta Kaumudi¶
कुत्सितो राजा किंराजा । यो न रक्षति ॥
Balamanorama¶
किं क्षेपे - किं क्षेपे । क्षेपो निन्दा । तत्रगम्ये किमित्यव्ययं समानाधिकरणेन समस्यते स तत्पुरुष इत्यर्थः । कुत्सितो राजेति । अस्वपदविग्रहोऽयम् । किम्पदस्थाने कुत्सिदपदमिति ज्ञेयम्, वाक्येन निन्दानवगमेन स्वपदलौकिकविग्रहाऽसम्भवात् । किंराजेति । ‘राजाहःसखिभ्यः’ इति टच् तु न, ‘किमः क्षेपे’ इति निषेधात् । ननु राज्ञो बहुसम्पत्तिशालिनः कथं कुत्सितत्वमित्यत आह — यो न रक्षतीति । स किराजेत्यन्वयः ।
Tattvabodhini¶
किं क्षेपे - किं क्षेपे । किंराजेति ।किमः क्षेपे॑इति समासान्तनिषेधः । क्षेपे किम् । को राजा पाटलिपुत्रे । एवंकिंसखा यो दहति॑किंगौर्यो न वहति॑ इत्यप्युदाहरणं बोध्यम् ।
Nyaas¶
किंसखा इति। अनङ सौ (7.1.93) इत्यनङादेशः। अथ किंराजेत्यादौ राजाहः सखिभ्यष्टच् (5.4.91) गोरतद्धितलुकि (5.4.92) इति टच् समासान्तः कस्मान्न भवतीत्याह - किमः क्षेपे इत्यादि। अत्र न पूजनात् (5.4.69) इत्यतः न इत्यनुवर्तते॥
Prakriyasarvasvam¶
कुत्सितो गौः किगौः ॥