72112: अनाप्यकः
===============

**Padacheda:** अन | S |  |  | 1

आपि | S | 7 | 1 | 

अकः | S | 6 | 1 | 

Sutrartha
---------

**अककारस्य इदम्-शब्दस्य 'इद्' इत्यस्य तृतीयातः सप्तमी-यावत्सु विभक्तिप्रत्ययेषु परेषु 'अन्' आदेशः भवति ।**

सूत्रार्थज्ञानात् पूर्वमादौ अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तानां शब्दानामर्थम् पश्यामः -
1. 'अकः इदमः' इत्युक्ते सः इदम्-शब्दः यस्मिन् ककारः नास्ति । **अव्ययसर्वनाम्नाम्  अकच् प्राक्टेः**  (5.3.71) अनेन सूत्रेण इदम्-शब्दस्य स्वार्थे 'अकच्' प्रत्ययः विधीयते । एवं क्रियते चेत् 'इदकम्' इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति, यस्मिन् ककारः श्रूयते । अस्य प्रातिपदिकस्य विषये वर्तमानसूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति, अतः अस्मिन् सूत्रे 'अकः' इति निर्दिष्टमस्ति ।
2. अस्मिन् सूत्रे प्रयुक्तः 'आप्' अयम् प्रत्याहारः अस्ति ।  तृतीया-एकवचनस्य 'आङ्' (टाप्-प्रत्ययस्य पूर्वाचार्यैः दत्ता संज्ञा) इत्यस्मात् सप्तमी-बहुवचनस्य 'सुप्' इति यावत् पञ्चदश-प्रत्ययानाम् निर्देशः 'आप्' इत्यनेन क्रियते ।
अतः अस्य सूत्रस्य अर्थः अयम् - इदम्-शब्दस्य 'इद्' इत्यस्य  तृतीयातः सप्तमीपर्यन्तं 'अन्' इति आदेशः भवति । परन्तु अकच्-प्रत्ययान्त 'इदकम्' शब्दस्य न भवति । यथा -
1) इदम् + टा [तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ इद अ + आ [**त्यदादीनामः** (7.1.102) इति मकारस्य अकारः]
→ इद + आ [**अतो गुणे** (6.1.97) इति पररूपः अकारः]
→ अन + आ [**अनाप्यकः** (7.2.112) इति इद्-इत्यस्य अन्-आदेशः]
→ अन + इन [**टाङसिङसामिनात्स्याः** (7.1.12) इति टा-प्रत्ययस्य इन-आदेशः]
→ अनेन [**आद्गुणः** (6.1.87) इति गुण-एकादेशः]
2) इदम् + ओस्  [स्त्रीलिङ्गे षष्ठीद्विवचनस्य प्रत्ययः]
→ इद अ + ओस् [**त्यदादीनामः** (7.1.102) इति मकारस्य अकारः]
→ इद + ओस् [**अतो गुणे** (6.1.97) इति पररूपः अकारः]
→ इद + टाप् + ओस् [**अजाद्यतष्टाप्** (4.1.4) इति स्त्रीत्वं द्योतयितुम् टाप्-प्रत्ययः]
→ अना + ओस् [**अनाप्यकः** (7.2.112) इति इद्-इत्यस्य अन्-आदेशः]
→ अने + ओस् [**आङि चापः** (7.3.105) इत्यनेन आबन्तस्य अङ्गस्य एकारादेशः भवति ]
→ अनयोस् [**एचोऽयवायावः** (6.1.78) इति अयादेशः]
→ अनयोः [विसर्गनिर्माणम्]
'इदकम्' शब्दस्य विषये तु अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः नास्ति । यथा -
इदकम् + टा  [तृतीयैकवचनस्य प्रत्ययः]
→ इदक अ + आ  [**त्यदादीनामः** (7.1.102) इति मकारस्य अकारः]
→ इदक + आ   [**अतो गुणे** (6.1.97) इति पररूपः अकारः]
→ इमक + आ [**दश्च** (7.2.109) इति दकारस्य मकारादेशः]
→ इमक + इन [**टाङसिङसामिनात्स्याः** (7.1.12) इति टा-इत्यस्य इन-आदेशः]
→ इमकेन [**आद्गुणः** (6.1.87) इति गुण-एकादेशः]

Sutrartha (English)
-------------------

The 'इद्' part of the word  'इदम्' is converted to अन् when followed by a विभक्तिप्रत्यय of तृतीया to सप्तमी.  But this conversion does not happen if the word इदम् has a ककार in it.

Vasu English Summary
--------------------

अन is substituted for the इद् of इदम् in the Instrumental -3rd case singular and the cases that follow, provided that the augment अकच् is not added.

Vasu English Translation
------------------------

अन is substituted for the इद् of इदम् in the Instrumental -3rd case singular and the cases that follow, provided that the augment अकच् is not added.
As अनेन, अनयोः ॥ Why do we say "not when क is added by (5.3.71)"?
Observe इमकेन, इमकयोः ॥ The word आप् (आपि) in the *sutra* is a *pratyahara*, formed with the आ of टा (Instrumental Singular), and प् of सुप् (Locative Plural).

Kashika
-------

इदमोऽककारस्येद्रूपस्य स्थानेऽन् इत्ययमादेशो भवत्यापि विभक्तौ परतः। अनेन। अनयोः। अक इति किम्? इमकेन। इमकयोः। आपीति प्रत्याहारः तृतीयैकवचनात् प्रभृति सुपः पकारेण॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

अककारस्येदम इदोऽन् स्यादापि विभक्तौ । आबिति टा इत्यारभ्य सुपः पकारेण प्रत्याहारः । अनेन ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi
-----------------------

अककारस्येदम इदोऽनापि विभक्तौ। आबिति प्रत्याहारः। अनेन॥

Balamanorama
------------

**अनाप्यकः** - टादावचि विशेषमाह-अनाप्यकः । अन्,-आपि,-अक इति च्छेदः । न विद्यते क् यस्य सः अक्, तस्य-अकः । ककाररहितस्येत्यर्थः । 'इदमो मः' इत्यत 'इदम' इति, इदोऽय्पुंसी॑त्यत 'इद' इति चानुवर्तते ।अष्टन आ विभक्तौ इत्यतो विभक्ताविति । तदाह — अककारस्येत्यादिना । आपीत्यनेन टाप्डाप्चापां ग्रहणं नेत्याह-आबित्यादिना । 'टा' इत्याकारमारभ्येत्यर्थः । विभक्तावित्यनुवृत्तिसामर्थ्यान्न टाबादिग्रहणमिति भावः । अनेनेति । इदमा इति स्थिते त्यदाद्यत्वं पररूपत्वम् । इदोऽनादेशः । अन-आ इति स्थिते इनादेशे गुण इति भावः ।

Tattvabodhini
-------------

**अनाप्यकः** - अनाप्यकः ।आ॑विति प्रत्याहारो न तु टाप्, विभक्ताविति विशेषणादतो व्याचष्टे — टा इत्यारभ्य सुपः पकारेणोति ।

Nyaas
-----

`अनेन` इति। त्यदाद्यत्वे पररूपत्वे च कृत इद्रूपस्यानादेशः, **टाङसिङसामिनात्स्याः** (7.1.12)  इतीनादेशः, **आद्गुणः** (6.1.87) । `अनयोः` इति। `ओसि च`  (7.3.104)  इत्येत्वम्, अनादेशः, सुलोपः। `पकारेण` इति। अथ कपः पकारेण कस्मान्न भवति? प्रयोजनाभावात्। ननु चेहेत्यत्र प्राग्दिशीयायां विभक्तौ **हलि लोपः** (7.2.113)  यथा स्यादितीदमस्ति प्रयोजनम्? **इदम इश्** (5.3.3)  इतीशात्र बाधकेन भवितव्यम्। अत्र च `अमेहक्वतिसित्रेभ्यः` (कारिका 4.2.115) इत्यत्र इहेत्यकृतेद्रूपलोपस्य हकारान्तस्येदमो तिर्देशो लिङ्गम्॥

Praudhamanorama
---------------

**प्रत्याहार इति।** न तु टाप्, विभक्ताविति विशेषणादिति भावः।

Prakriyasarvasvam
-----------------

आबिति टादिसुबुक्तः । अककारस्येदम आपि परे इदोऽन् स्यात् । अनेन ॥

Sudha
-----

अनाप्यक इति । **इदमो मः**(7.2.108) इत्यतः इदम इति **इदोऽय् पुंसि**(7.2.111) इत्यतः इद इति चानुवर्तते । **अष्टन आ विभक्तौ**(7.2.84) इत्यतो विभक्ताविति । तदाह - इदम इद इत्यादिना । अनेन । इदम् + आ इत्यत्र **त्यदादीनामः**(7.2.102) इत्यकारान्तादेशे **अतो गुणे**(6.1.97) इति पररूपे इद + आ इति जाते **अनाप्यकः**(7.2.112) इति इदोऽनादेशे कृते 'अन आ' इति भूते **टाङसिङसामिनात्स्याः**(7.1.12) इति इनादेशे **आद्गुणः**(6.1.87) इति गुणे 'अनेन' इति ।