71078: नाभ्यस्ताच्छतुः
======================

**Padacheda:** न | S | 0 | 0 | 

अभ्यस्तात् | S | 5 | 1 | 

शतुः | S | 6 | 1 | 

Sutrartha
---------

****



Vasu English Summary
--------------------

The participle affix शतृ (अत्-अन्त्) does not take the augment नुम् after a reduplicate अङ्ग (stem).

Vasu English Translation
------------------------

The participle affix शतृ (अत्-अन्त्) does not take the augment नुम् after a reduplicate अङ्ग (stem).
Thus ददत्, ददतौ, ददतः, जक्षत्, जक्षतौ, जक्षतः, जाग्रत्, जाग्रतौ, जाग्रतः ॥ This is an exception to (7.1.70), and applies of course to *sarvanamasthana* or strong cases. The नुम् is to be read into this *sutra* from (7.1.70); for the negation of this *sutra* cannot apply to ई taught in the preceding *sutra*, for ई is never ordained after *satri*: therefore, though several other operations intervene, yet नुम् is to be read here.

Bhashya
-------

नाभ्यस्ताच्छतुः कस्याऽयं प्रतिषेधः ? ॥ नुम इत्याह(1) ॥ तन्नुमो ग्रहणं कर्तव्यम् ? ॥ न कर्तव्यं, प्रकृतमनुवर्तते ॥ क्व प्रकृतम् ? ॥ इदितो नुम्धातोरिति ॥ तद्वै अनेकग्रहणेन(2) व्यवच्छिन्नमशक्यमनुवर्तयितुम् ॥ एवं तर्हि सर्वनामस्थान इति वर्तते, सर्वनामस्थाने यत्प्राप्नोति तस्य प्रतिषेधः ॥ तद्वै बहुतरकेण(3) ग्रहणेन व्यवच्छिन्नमशक्यमनुवर्तयितुम् । अथेदानीं व्यवहितमपि शक्यतेऽनुवर्तयितुं,  - नुमेवानुर्वत्यः - ःइहार्थमुत्तरार्थं च । इह(4) चैव प्रतिषेधः सिद्धो भवति, इह च आच्छीनद्योर्नुमिति नुङ्ग्रहणं न कर्तव्यं भवति ॥ (नाभ्यस्ता) ।

Kashika
-------

अभ्यस्तादङ्गादुत्तरस्य शतुर्नुम् न भवति। ददत्, ददतौ, ददतः। दधत्, दधतौ, दधतः। जक्षत्, जक्षतौ, जक्षतः। जाग्रत, जाग्रतौ, जाग्रतः। शतुरनन्तर ईकारो न विहित इति व्यवहितस्यापि नुमः प्रतिषेधो विज्ञायते॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुम् न स्यात् । ददत् । ददद् । ददतौ । ददतः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi
-----------------------

अभ्यस्तात्परस्य शतुर्नुम् न। ददत्, ददद्। ददतौ। ददतः॥

Balamanorama
------------

**नाभ्यस्ताच्छतुः** - नाभ्यस्ताच्छतुः ।इदितो नुम् धातो॑रित्यतो नुमित्यनुवर्तते । तदाह — अभ्यस्तादित्यादिना । दददिति । ददत्शब्दात्सुः । हल्ङ्यादिलोपः ।नाभ्यस्ता॑दिति निषेधात् 'उगिदचाम्' इति नुम् न । अत्वन्तत्वाऽभावाच्च न दीर्घ इति भावः ।जक्ष भक्षहसरनयोः॑,जागृ निद्राक्षये॑,दरिद्रा दुर्गतौ॑,चकासृ दीप्तौ॑, 'शासु अनुशिष्टौ'दीधीङ् दीप्तिदेवनयोः॑,वेवीङ् वेतिना तुल्ये॑ इति सप्त धातवोऽदादौ पठिता सुग्विकरणाः । तेभ्यो लटः शत्रादेशे शब्लुकिं सुबुत्पत्तौ 'नाभ्यस्ताच्छतुः' इति निषेध इष्यते ।

Tattvabodhini
-------------

**नाभ्यस्ताच्छतुः** - नाभ्यस्ताच्छतुः । व्यवहितोऽपि नुमेवाऽत्र निषिध्यते, अन्येषामप्रसक्तेरित्यभिप्रेत्याह -नुम्न स्यादिति । दददिति । ददातीति ददत् । दाञो लटः शत्रादेशः । शपः श्लुः ।श्लौ॑इति द्वित्वम् । अभ्यासस्य ह्रस्वः ।श्नाभ्यस्तयोरातः॑इत्यलोपः । जक्षित्यदयः षट् ।ज॑क्षिति पृथक् पदम् ।इति॑शब्देन जक्षिरेव परामश्यते । इति आदिर्येषामित्यतद्गुणसंविज्ञानबहुव्रीहिस्तदेतदाह — षड्धातवोऽन्ये इति । इति तान्ताः । गोपायतीति गुप् । क्विपि विवक्षितेआयादय आर्धधातुके वे॑ति वैकल्पिकत्वादिहाऽऽयप्रत्ययाऽभावः । आयप्रत्ययपक्षे त्वतो लोपे यलोपे चगोपा॑इति रूपं बोध्यम् । इति पान्ताः ।

Padamanjari
-----------

दददिति । श्नाभ्यस्तयोरातः इत्यकारलोपः । जक्षदित्यादौ जक्षित्यादयः षट् इत्यभ्यस्तसंज्ञा । कथं पुनश्चतुर्भिर्योगैर्व्यवहितस्य नुमः प्रतिषेधः शक्यो विज्ञातुम् इत्याह - शतुरन्तरो न विहित इति । अनन्तर ईकारः शत्रन्तस्य न विहितः, एवं तदनन्तर इति यावद्विहितान्वेषणे नुमि पर्यवसानम् ॥

Nyaas
-----

`उदत्त, ददत्तौ` इति। `श्नभ्यस्तयोरात्तः`  (6.4.112)  इत्याकारलोपः। अक्षितिजागर्त्त्याः **जक्षित्यादयः षट्** (6.1.6)  इत्यभ्यस्तसंज्ञा। कथं पुनरयं नुमः प्रतिषेधो विज्ञायते, यावता `अनन्तस्य विधिर्वा भवति प्रतिषेधो षा` (व्या।प।19) इतीकारस्य प्रतिषेधो युक्तः? इत्याह - `शतुरनन्तरः` इत्यादि। लक्षणान्तरेण विहितस्य प्रतषेधो भवति, न तु शतुरनन्तर ईकारः केनचिद्विहितः। अङ्गस्येति वर्तते, न च नुमोऽन्यत्? कार्यं शतुः सम्भवति। अतः सामर्थ्याद्व्य वहितस्यापि `उगिवचाम्`  (7.1.70)  इति नुमः प्रतिषेधो विज्ञायत इति॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

अभ्यस्तात्परस्य शतर्नुम् न । ददत् । ददतौ । ददतः ।।

Sudha
-----

नाभ्यस्तादिति । **इदितो नुम् धातोः**(7.1.58) इत्यतो नुमित्यनुवर्तते । तदाह - अभ्यस्तादित्यादिना । ददत् - ददद् । ददत् +सु इत्यत्र **उभे अभ्यस्तम्**(6.1.5) इति अभ्यस्तसंज्ञायाम् **उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः**(7.1.70) इति नुमि प्राप्ते **नाभ्यस्ताच्छतुः**(7.1.78) इति नुमो निषेधे हल्ङ्यादिना सुलोपे **सुप्तिङन्तं पदम्**(1.4.14) इति पदसंज्ञायां **झलां जशोऽन्ते**(8.2.39) इति तकारस्य दकारे **वाऽवसाने**(8.4.56) इति दकारस्य तकारे 'ददत्' इति । चर्त्वाभावपक्षे - 'ददद्' इति रूपम् ।

Sutra Prayogas
--------------

* **प्रशासत्** (किरातार्जुनीयम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमागमप्रतिषेधः।
* **दधतः** (किरातार्जुनीयम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमागमप्रतिषेधः।
* **चकासतम्** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमभावः।
* **बिभ्यत्** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमभावः।
* **बिभ्रत्** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमभावः।
* **दधत्** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमभावः।
* **ददतम्** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुम्प्रतिषेधः।
* **बिभ्यत्** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमभावः।
* **दददपि** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमागमप्रतिषेधः।
* **बिभ्रतं** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुम्प्रतिषेधः।
* **दधतो** (शिशुपालवधम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुमभावः।
* **दधती** (भट्टिकाव्यम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुम् न भवति।
* **अभिदधत्** (भट्टिकाव्यम्): `नाभ्यस्ताच्छतुः` इति नुम्प्रतिषेधः।