71041: लोपस्त आत्मनेपदेषु
=========================

**Padacheda:** लोपः | S | 1 | 1 | 

तः | S | 6 | 1 | 

आत्मनेपदेषु | S | 7 | 3 | 

Sutrartha
---------

****



Vasu English Summary
--------------------

In the छन्दस् (Vedas) the त of the आत्मनेपद personal ending is elided.

Vasu English Translation
------------------------

In the छन्दस् (Vedas) the त of the आत्मनेपद personal ending is elided.
As देवा अदुह्र and गन्धर्वा अप्सरसो अदुह्र for अदुहत् (see (7.1.8)); दुहाम् (for दुग्धाम्) अश्विभ्यां पयो अघ्न्येयम् ॥ *Rig* I.164.27. दक्षिणतः शये for शेते ॥ Owing to the *anuvritti* of अपि from (7.1.38), this substitution sometimes does not take place; as: आत्मानमनृतंकुरुते ॥ Why in the *Atmanepada* ? Observe वत्सं दुहन्ति कलशं चतुर्बिलम् ॥

Kashika
-------

आत्मनेपदेषु यस्तकारस्तस्य छन्दसि विषये लोपो भवति। दे॒वा॑ अ॒दुह्र॒ (मै०सं०४.२.१३)। गन्धर्वाप्स॒र॑सो॒ अदुह्र (मै०सं०४.२.१३)। अदुहतेति प्राप्ते। दु॒हाम॒श्विभ्यां॒ पयो॑ अ॒घ्न्येयम् (ऋ०१.१६४.२७)। दुग्धामिति प्राप्ते। दक्षिणतः पुमान् स्त्रियमुपशये (काठ०सं० २०.६)। शेत इति प्राप्ते। अपीत्यधिकाराद् न भवति — तत्र आत्मानमनृतं कुरुते। आत्मनेपदेष्विति किम्? उत्सं॑ दुहन्ति क॒लशं॒ चतु॑र्बिलम् (तै०ब्रा०३.७.४.१६)॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

छन्दसि । देवा अदुह्र । अदुहतेति प्राप्ते दक्षिणतः शये । शेते इति प्राप्ते । आत्मेति किम् । उत्सं दुहन्ति (उत्सं॑ दुहन्ति) ॥

Padamanjari
-----------

अदुह्रएति । दुरेर्लङ् आत्मनेपदेष्वनतः इति झस्यादादेशः, बहुलं च्छन्दसि इति रुट्, तकारस्य लोपे द्वयोरकारयोः अतो गुणे पररुपत्वम् । शये इति । शेते इत्यत्र तलोपे कृते अयादेशः । दुहामिति । लोट्, टेरेत्वम्, आमेतः, तलोपः ।  अपीत्यधिकारादिति । एवं च आत्मनेपदेषु इति वचनं तस्यैव प्रपञ्चः ॥

Nyaas
-----

`अदुह्य` इति। दुहेर्लङ, अदादित्वाच्छपो लुक्, **आत्मनेपदेष्वनतः** (7.1.5)  इत्यादेशः, **बहुलं छन्दसि** (7.4.78)  इति रुट्, तकारलोपे कृते द्वयोरकारयोः **अतो गुणे** (6.1.97)  परूपत्वम्। दुह्याम्` इति। लोट्, बहुवचनं झः, टेरेत्वम्, आमादेशः, झादेशस्याते रुडागमः, पूर्वच्छपो लुक्, तकारलोपे कृते `अकः सवर्णे दीर्घः,  (6.1.10) । `शये` इति। लट्, एकवचनान्तः, **शीङः सार्वधातुके गुणः** (7.4.21) , शपो लुक्। `दुहाम्` इति। लोट्? एकवचनान्तः, टेरेत्त्वम्, `आमेतः`  (3.4.90)  इत्याम्। `दुग्धाम्` इति। `दादेर्धातोर्धः  (8.2.32) , **झषस्तथोर्धोऽधः** (8.2.40)  इति धत्वम्, **झलां जश् झशि** (8.4.53)  इति धकारस्या गकारः। `अपीत्यधिकरात्` इत्यादि। `क्त्वादि छन्दसि`  (7.1.38)  इत्यतोऽपीत्यनुवर्तते, तत्रैवमभिसम्बन्धः क्रियते - लोपो भवति श्रवणमपीति; तेन कुरुत इत्यत्र न भवति। करोतेर्गुणे कृते `अत उत्सार्वधातुके`  (6.4.110)  इत्युत्त्वम्। यदि अपिशब्दानुवृत्तेः क्वचिच्छ्रवणमिप भवति, अत एव हेतोः परस्मैपदेषु न भवतीति किमात्मनेपदग्रहणेन? एवं तर्हि विस्पष्टार्थमात्मनेपदग्रहणम्॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

तशब्दस्य तकारलोपः स्यात् । दुग्धमित्यर्थे दुहामश्विभ्यां पयः । एतदस्या अन्ः शये । शेते इत्यर्थः ।