64071: लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः
===============================

**Padacheda:** लुङ्-लङ्-लृङ्क्षु | S | 7 | 3 | 

अट् | S | 1 | 1 | 

उदात्तः | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**लुङ्लकारे, लङ्लकारे, लृङ्लकारे च परे अङ्गस्य उदात्तः अट्-आगमः भवति ।**

लुङ्लकारस्य , लङ्लकारस्य, लृङ्लकारस्य प्रत्यये परे अङ्गस्य 'अट्' आगमः भवति । सः च उदात्तसंज्ञकः भवति ।
यथा -
1. पठ् + लङ् [**अनद्यतने लङ्** (3.2.111) इति लङ्]
→ अट् + पठ् + लङ्  [**लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः** (6.4.71) इति अट्-आगमः]
→ अ + पठ् + तिप् [**तिप्तस्..** (3.4.78) इति तिप्]
→ अ + पठ् + शप् + ति [**कर्तरि शप्** (3.1.68) इति शप्]
→ अ + पठ् + अ + त् [**इतश्च** (3.4.100) इति इकारलोपः]
→ अपठत्
2. पठ् + लुङ् [**लुङ्** (3.2.110) इति लुङ्]
→ पठ् + च्लि + ल् [**च्लि लुङि** (3.1.43) इति लुङ्लकारस्य प्रत्यये परे लकारविकरणम् 'च्लि']
→ पठ् + सिच् + ल्  [**च्लेः सिच्** (3.1.44) इति च्ले-इत्यस्य सिच्-आदेशः ।]
→ अट्  पठ् + स् + ल्  [**लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः** (6.4.71) इति अट्-आगमः]
→ अ  पठ् + स् + तिप् [**तिप्तस्..** (3.4.78) इति तिप्]
→ अ  पठ् + स् + त् [**इतश्च** (3.4.100) इति इकारलोपः]
→ अ  पठ् + इट् स् + त् [**आर्द्धधातकस्य इड्वलादेः** (7.2.35) इति इडागमः]
→ अ  पठ् + इ स् + ईट् त् [**अस्तिसिचोऽपृक्ते** (7.3.96) इति ईट्-आगमः]
→ अ  पठ् / पाठ् + इ स्  + ई त् [**अतो हलादेर्लघोः** (7.2.7) इति वैकल्पिकवृद्धिः]
→ अ  पठ्/पाठ् + इ + ई + त् [**इट ईटि** (8.2.28) इति सकारलोपः]
→ अपठीत् /  अपाठीत् [<!सिज्लोप एकादेशे सिद्धो वाच्यः!> अनेन वार्तिकेन सवर्णदीर्घ-एकादेशे कर्तव्ये सिच्लोपः सिद्धः अस्ति । अतः **अकः सवर्णे दीर्घः** (6.1.101) इति सवर्णदीर्घः]
[  अस्य अर्थः अयम् - यदि एकादेशः कर्तव्यः अस्ति, तर्हि सिच्-प्रत्ययस्य कृतः लोपः (यद्यपि त्रिपाद्या क्रियते, तथापि, सपादसप्ताध्याय्याः) एकादेश-कारकेभ्यः सूत्रेभ्यः सिद्धः अस्ति । इत्युक्ते, एतानि सूत्राणि सकारलोपं द्रष्टुं शक्नुवन्ति । ]
3.   पठ + लृङ् [**लिङ्निमित्ते लृङ् क्रियातिपत्तौ** (3.3.139) इति लृङ्]
→   अट् + पठ् + लृङ् [**लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः** (6.4.71) इति अट्-आगमः]
→ अट् + पठ् + स्य + लृङ् [ **स्यतासी लृलुटोः** (3.1.33) इति विकरणम् 'स्य']
→ अ + पठ् + स्य +  तिप्  [**तिप्तस्..** (3.4.78) इति तिप्]
→ अ+ पठ् + इट्  स्य + ति [**आर्द्धधातुकस्य इड्वलादेः** (7.2.35) इति इडागमः]
→ अ पठ् + इ स्य + त् [**इतश्च** (3.4.100) इति इकारलोपः]
→ अपठिष्यत् [**आदेशप्रत्यययोः** (8.3.59) इति षत्वम् ]
विशेषः -
1. **यस्मात् प्रत्ययविधिः तदादि प्रत्ययेङ्गम्** (1.4.13) अनया व्याख्यया  लकारस्य अङम् 'धातुः' अस्ति, यतः **धातोः** (3.1.91) अस्मिन् अधिकारे लकाराः पाठिताः सन्ति । अतः उपसर्गस्य उपस्थितौ अपि अडागमः केवलम् धातोः एव भवति, उपसर्गस्य न ।  यथा -
सम् + गम्  + लङ्   [**अनद्यतने लङ्** (3.2.111) इति लङ् । **समो गम्यृच्छि..** (1.3.29) इति आत्मनेपदम्]
→ सम् + अट् + गम् + लङ्  [**लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः** (6.4.71) इति अट्-आगमः । अयमागमः धातोः पूर्वम् भवति, उपसर्गात् पूर्वम् न ।]
→  सम् + अ + गम् + त  [**तिप्तस्..** (3.4.78) इति आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषेकवचनस्य प्रत्ययः 'त']
→ सम् + अ + गम् + शप् + त [**कर्तरि शप्** (3.1.68) इति शप्]
→ सम् + अ + गछ् +  अ + त [**इषुगमियमां छः** (7.3.77) इति छकारादेशः]
→ सम् + अ + गत् छ् + अ + त [ **छे च** (6.1.73) इति तुगागमः]
→ सम् + अ + गच् छ् + अ + त [**स्तोः श्चुना श्चुः** (8.4.40) इति श्चुत्वम्]
→ समगच्छत
2. यदि धातोः आदिवर्णः स्वरः अस्ति (यथा - अट्, इण् - आदयः), तर्हि वर्तमानसूत्रेण प्रोक्तस्य अडागमस्य अपवादत्वेन **आडजादीनाम्** (6.4.72) अनेन सूत्रेण आडागमः भवति । यथा, इष्-धातोः लङ्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
इष् + लङ्  [**अनद्यतने लङ्** (3.2.111) इति लङ् । ]
आट् +  इष् + लङ् [**लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः** (6.4.71) इत्यनेन अडागमे प्राप्ते अपवादत्वेन **आडजादीनाम्** (6.4.72)  इति आडागमः]
→ आ + इष् + तिप् [**तिप्तस्..** (3.4.78) इति तिप्]
→ आ + इष्  + शप् +  ति [**कर्तरि शप्** (3.1.68) इति शप्]
→ आ + इछ् + अ + ति   [**इषुगमियमां छः** (7.3.77) इति छकारादेशः]
→ ऐछ् + अ + ति  [**आटश्च** इति वृद्धि-एकादेशः]
→ ऐत् छ् + अ + ति  [**छे च** (6.1.73) इति तुगागमः । **षत्वतुकोरसिद्धः** (6.1.86) इत्यनेन वृद्धि-एकादेशः तुगागमार्थमसिद्धः अस्ति ।]
→ ऐत् छ् + अ + त् [**इतश्च** (3.4.100) इति इकारलोपः]
→  ऐत् छ् + अ + त्  [ **स्तोः श्चुना श्चुः** (8.4.40) इति श्चुत्वम्]
→ ऐच्छत्
3. यदि धातोः आदिवर्णः व्यञ्जनमस्ति, परन्तु प्रक्रियायाम्  तस्य स्थाने स्वरादेशः भवति, तथापि  अनेन सूत्रेण अडागमः न भवति, अपितु अपवादत्वेन **आडजादीनाम्** (6.4.72) अनेन सूत्रेण आडागमः भवति ।  यथा, 'वेञ्' धातोः कर्मणि-प्रयोगे लङ्-लकारस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य प्रक्रिया इयम् -
वेञ् + लङ्  [**अनद्यतने लङ्** (3.2.111)]
→ वेञ् + त [**भावकर्मणोः** (1.3.13) इति आत्मनेपदम् ।  **तिप्तस्झि..** (3.4.78) इति आत्मनेपदस्य प्रथमपुरुषैकवचनस्य 'त' प्रत्ययः]
→  वेञ् + यक् + त [**सार्वधातुके  यक्** (3.1.67) इति यक्-विकरणम्]
→  उ + य + त [**वचिस्वपियजादीनां किति** (6.1.15) इति सम्प्रसारणम् , **सम्प्रसारणाच्च** (6.1.108) इति पूर्वरूपः]
→ आट्  + उ + य + त [**आडजादीनाम्** (6.4.72) इति आडागमः ।]
→ औयत [**आटश्च** (6.1.90) इति वृद्धि-एकादेशः]
वस्तुतः अट्-आगमः लकारस्य उपस्थितौ, लादेशात् पूर्वमेव भवितुमर्हति, यतः अस्मिन् सूत्रे 'लुङ्-लङ्-लृङ्क्षु ' इति निर्दिष्टमस्ति । तथापि, लकारस्य तिबादयः आदेशाः अन्तरङ्गकार्याणि सन्ति, तथा अडागमः बहिरङ्गकार्यमस्ति । अतः अन्तरङ्गकार्यात् अनन्तरम् यदि अङ्गस्य आदिवर्णे परिवर्तनं भूत्वा तस्य स्वरादेशः भवेत्, तर्हि आदौ तादृशमादेशं कृत्वा अनन्तरमेव आडागमः करणीयः । एवं नास्ति चेत् तु आरम्भे एव अडागमः करणीयः ।
ज्ञातव्यम् - **आगमाः अनुदात्ताः भवन्ति** इयम् काचन परिभाषा अस्ति । अनया परिभाषया सर्वे आगमाः अनुदात्ताः विधीयन्ते । परन्तु अस्मिन् सूत्रे 'उदात्तः' इति स्पष्टरूपेण निर्दिष्टमस्ति, अतः अयमागमः उदात्तः एव ज्ञातव्यः ।

Sutrartha (English)
-------------------

In case of the लुङ्लकार, लङ्लकार and लृङ्लकार, the अङ्ग gets an 'अट्' आगम,  which is also उदात्त.

Vasu English Summary
--------------------

अट् acutely accented (उदात्त) is the augment of the verbal अङ्ग (stem) in the Aorist, Imperfect and the Conditional.

Vasu English Translation
------------------------

अट् acutely accented (उदात्त) is the augment of the verbal अङ्ग (stem) in the Aorist, Imperfect and the Conditional.
Thus अकार्षीत्, अहार्षीत्, अकरोत्, अहरत् and अकरष्यित्, अहिरिष्यत् ॥

Kashika
-------

लुङ् लङ् लृङ् इत्येतेषु परतोऽङ्गस्याडागमो भवति, उदात्तश्च स भवति । लुङ् — अकार्षीत्। अहार्षीत्। लङ् — अकरोत्। अहरत्। लृङ् — अकरिष्यत्। अहरिष्यत्॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

एषु परेष्वङ्गस्याडागमः स्यात्स चोदात्तः ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi
-----------------------

एष्वङ्गस्याट्॥

Balamanorama
------------

**लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वडुदात्तः** - लुङ्लङ्लृङ्क्ष्वु । अङ्गस्येत्यधिकृतम् । तादह — एषु परेषु अङ्गस्येति । अन्तरङ्गत्वान्नित्यत्वात्परत्वाच्च यथायथं तिपि शपि विकरणे गुणेऽवादेशे विकरणविशिष्टस्याङ्गस्य अडागमः ।लावस्थायामेवाऽडागम॑ इति तु पक्षान्तरं भाष्ये स्थितम् ।

Nyaas
-----

`उदात्तश्च स भवति` इति। आगमानुदात्तत्वे प्राप्त उदात्तत्वं विधीयते। एतच्चोदात्तवचनम्? अभेदका इह शास्त्रे गुणाः` (पु।प।वृ।57) इत्यस्यार्थस्य ज्ञापकम्। कथं कृत्वा? यदि च भेदका गुणाः स्युः, तदोदात्तयुक्तेनैवाटं समुच्चारयेत्। पश्यत्वाचार्यः -`अभेदका इह शास्त्रे गुणाः` इति, यतः स्वरान्तरनिवृत्त्यर्थमुदात्तवचनं कृतवान्। किमेतस्य ज्ञापनेन प्रयोजनम्? **वृद्धिरादैच्** (1.1.1)  इत्यत्रोदात्तादिभेदभिन्नानामपि वृद्धिसंज्ञा सिध्यतीति॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

एषु परेष्वङ्गस्योदात्तोऽडागमः स्यात् । अभवत्, अभवद् । तसादेस्तामादि । अभवताम् । झ अन्ति । इलोपः शबादिः संयोगान्तलोपश्च । अडागमः । अभवन् । अभवः अभवतम् अभवत । भव अम् । 'अमि पूर्वः' । अट् । अभवम् अभवाव अभवाम । तङि प्राग्वदट् । अभवत । अभवेताम् । अभवन्त । अभवथाः । अभवेथाम् । अभवध्वम् । अभवे अभवावहि अभवामहि । अभवेच्छन्नमित्यस्मिन्निटि कृष्णे च्छन्नमितिवद् वा तुक् ज्ञेयः ॥ भावे-अभूयत । कर्मणि अभूयत अभूयेताम् इत्यादि तङ्वत् ॥ लङ् ।