63006: आत्मनश्च पूरणे
=====================

**Padacheda:** आत्मनः | S | 5 | 1 | 

च | S | 0 | 0 | 

पूरणे | S | 7 | 1 | 

Sutrartha
---------

****



Vasu English Summary
--------------------

The Instrumental -3rd case endings after आत्मान् are not elided when an Ordinal Numeral follows.

Vasu English Translation
------------------------

The Instrumental -3rd case endings after आत्मान् are not elided when an Ordinal Numeral follows.
Thus आत्मनापंचमः, आत्मनाषष्ठः ॥ The Instrumental case here takes place under the *Vartika* तृतीयाविधाने प्रकृत्यादीनामुपसंख्यानं (II.3.18 *Vartika*). And compounding takes place by (2.1.30), by separating तृतीया of that aphorism and making it a separate *sutra* or in this way :-आत्मना कृतः पंचमः = आत्मनापंचमः ॥ How do you explain the form आत्मचतुर्थ in जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ एव? It is a *Bahuvrihi* compound = आत्मा चतुर्थोऽस्य ॥ The word पूरणे is a later addition of the *Vartikakara*.

Kashika
-------

आत्मन उत्तरस्यास्तृतीयायाः पूरणप्रत्ययान्त उत्तरपदेऽलुग् भवति। आत्मनापञ्चमः। आत्मनाषष्ठः। **तृतीयाविधाने प्रकृत्यादिभ्य उपसंख्यानम्**(२.३.१८. वा॰) इति तृतीया। तृतीयेति योगविभागात् समासः। आत्मना वा कृतः पञ्चम आत्मनापञ्चमः। कथं जनार्दनस्त्वात्मचतुर्थ एवेति?  बहुव्रीहिरयमात्मा चतुर्थोऽस्यासावात्मचतुर्थः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

आत्मनस्तृतीयाया अलुक्स्यात् ॥<!पूरण इति वक्तव्यम् !> (वार्तिकम्) ॥ पूरणप्रत्ययान्ते उत्तरपदे इत्यर्थः । आत्मनापञ्चमः । जनार्दनस्त्वामात्मचतुर्थ एवेति बहुव्रीहिर्बोध्यः । पूरणे किम् । आत्मकृतम् ॥

Padamanjari
-----------

वार्तिकमेवेदं सूत्ररुपेण पठितम् । पूरणशब्दस्य स्वरितत्वातदधिकारविहितानां प्रत्ययानामत्र ग्रहणं न स्वरुपस्य ग्रहणमित्याह - पॄअणप्रत्ययान्त इति । यद्यप्युतरपदाधिकारे प्रत्ययग्रहणे तदन्तविधिर्न भवतीति दृदयस्य दृल्लेख इत्यत्र ज्ञापयिष्यते, तथाप्यात्मन्शब्दात् पूर्णप्रत्ययस्यासम्भवात्सामर्थ्यादत्र तदन्तविधिः । आत्माना वा कृत इति । वृतौ कृतार्थस्यान्तर्भावात् कर्तरि करणे वा तृतीया, तृतीया तत्कृतार्थेन इति समासः, यथा - कुङ्कमलोहितादावित्यर्थः ।  आत्मा चतुर्थो यस्येति । एकस्यापि वस्तुनो बुद्धिपरिकल्पितविभेदस्य वतिपदार्थत्वम्, तान्यपदार्थत्वं चाविरुद्धम् ॥

Nyaas
-----

पूरणगरहणिह स्वर्यते, स्वरितेन चाधिकारावगतिर्भवति। तेन पूरणग्रहणधिकृत्य पूरणग्रहणमधिकृत्य पूरणप्रत्यया विहितास्त एव पूरणग्रहणेन गृह्यन्ते, न तु स्वरूपम्। `उत्तरपदे`  (6.3.1)  इत्यनुवर्तते च, ततः प्रत्ययग्रहणपरिभाषया (भो।प।सू।7) पूरणप्रत्ययान्त उत्तरपदे कार्यं विज्ञायत इत्यालोच्याह -`पूरणप्रत्ययान्त उत्तरपदे` इत्यादि। `पञ्चमः` इति। पञ्चानां पूरणः **तस्य पूरणे डट्** (5.2.48)  इति डट्, तस्य **नान्तादसंख्यादेर्मट्** (5.2.49) । `षष्ठः` इति। षण्णां पूरण इति **षट्कतिकतिपयचतुरां थुक्** (5.2.51) , ष्टुत्वम्। `आत्मनापञ्चमः` इत्यादौ केन तृतीया, न ह्यत्र करणादिस्तृतीयार्थोऽस्ति, करणादि हि कारकम्, क्रियायाश्च कारक्रं भवति, न चेह काचित्? क्रिया विद्यते? इत्याह -`तृतीयाविधाने` इत्यादि। भवत्वेवम्, तृतीयासमासास्तु कथम्, न ह्यत्र समासलक्षणमस्ति? इत्यत आह -`तृतीयाविधाने` इत्यादि। भवत्वेवम्, तृतीयासमासस्तु कथम्, न ह्यत्र समासलक्षणमस्ति? इत्यत आह -`तृतीयेति च` इत्यादि। अथ वा -**कर्तृकरणयोस्तृतीया** (2.3.18)  इत्यनेनैवात्र तृतीया, **कर्तृकरणे कृता बहुलम्** (2.1.32)  इति समास इति दर्शयन्नाह -`आत्मना वा` इत्यादि। अत्र कर्तर करणे वैषा तृतीया -कृतः पञ्चम इति। कृते समासे कृतशब्दो न प्रयज्यते; तदर्थस्य वृत्तावन्तर्भावात्। `कथम्` इत्यादि। अत्राप्यात्मना चतुर्थ इति भवितव्यमिति भावः। `बहुव्रीहिरयम्` इत्यादि परिहारः। तत्पुरुषे ह्रात्मनाचतुर्थ इति स्यात्, न चायं तत्पुरुषः। किं तर्हि? बहुव्रीहिः। स च प्रथमान्तयोरेव पदयोरिति न भवत्यनिष्टप्रसङ्गः। ननु चान्यपदार्थे बहुव्रीहिरुच्यते, अन्यपदार्थश्च व्यतिरिक्तो भवति। यथा चित्रा -गावो यस्य सः चित्रगुरिति, न चेह कश्चिद्व्यतिरिक्तोऽन्यपदार्थोऽस्ति? नैष दोषः; अव्यतिरक्तोऽप्यन्यपदार्थो भवति वयपदेशिवद्भावेन। यथा -शोभनशरीरः शिलापुत्रक इति॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

पूरणार्थे परे आत्मनस्तृतीयाया अलुक् स्यात् । आत्मनापञ्चमः । आत्मना- शततमः ॥ प्रकृत्यादिभ्यश्च । प्रकृत्याभिरूपः ॥

Vartika
-------

पूरणे ।