61106: वा छन्दसि
================

**Padacheda:** वा | S | 0 | 0 | 

छन्दसि | S | 7 | 1 | 

Sutrartha
---------

****दीर्घाज्जसि च** (6.1.105) इत्यनेन उक्तः पूर्वसवर्णदीर्घनिषेधः वैदिकप्रक्रियायाम् विकल्प्यते ।**

**प्रथमयोः पूर्वसवर्णः** (6.1.102) इत्यनेन सूत्रेण निर्दिष्टस्य पूर्वसवर्णदीर्घस्य **दीर्घात् जसि च** (6.1.105) इत्यनेन विहितः निषेधः वैदिकरूपेषु विकल्पेन एव भवति । इत्युक्ते, **दीर्घवर्णात् जस्-प्रत्यये परे / प्रथमा-द्वितीययोः इच्-वर्णे परे  **दीर्घात् जसि च** (6.1.105)  इत्यनेन प्राप्त: निषेधः रूपसिद्ध्यर्थम् कुत्रचित् क्रियते, कुत्रचित् वा न क्रियते ।**
यथा -   **मानुषीः ईळते विशः** (ऋग्वेदः 5.8.3)  इत्यत्र 'मानुषीः' इति मानुषीशब्दस्य प्रथमाबहुवचनस्य रूपम् अस्ति । एतत् रूपम् तदा एव सम्भवति यदा **दीर्घाज्जसि च** (6.1.105) इत्यनेन जस्-प्रत्यये परे उक्तः पूर्वसवर्णनिषेधः न प्रवर्तते —


.. code-block:: text

    मानुषी + जस्
    →‌ मानुषी + अस् [इत्संज्ञालोपः]
    → मानुषीस् [**प्रथमयोः पूर्वसवर्णः** (6.1.102) इत्यनेन प्राप्तं पूर्वसवर्णस्य **दीर्घाज्जसि च** (6.1.105) इत्यनेन प्राप्तः निषेधः वैदिकरूपसिद्ध्यर्थम् **वा छन्दसि** (6.1.106) इत्यनेन पक्षे न भवति । अतः अत्र **प्रथमयोः पूर्वसवर्णः** (6.1.102) इत्यनेन पूर्वसवर्णदीर्घे कृते एव रूपं सिद्ध्यति ।
    → मानुषीः [रुत्वविसर्गौ]




**अग्रिमसूत्रयोः अपि विकल्पः**


**अमि पूर्वः** (6.1.107) तथा **समप्रसारणाच्च** (6.1.108) एतयोः अग्रिमसूत्रयोः अपि **वा छन्दसि** (6.1.106) इत्यस्य अनुवृत्तिं कृत्वा एतयोः सूत्रयोः विषये अपि वैदिकरूपसिद्ध्यर्थम्  तत्तत्कार्यस्य विकल्पः विधीयते । यथा —
1) **गौरीं च गौर्यं च** (ऋग्वेदः 10.126.8) - इत्यत्र 'गौरी' शब्दस्य प्रथमाद्विवचनस्य अम्-प्रत्यये परे **अमि पूर्वः** (6.1.107)  इत्यनेन प्राप्तम् पूर्वरूपम् विकल्प्यते, येन पक्षे **इको यणचि** (6.1.77) इति यणादेशं कृत्वा 'गौर्यम्' इति रूपम्, पक्षे च **अमि पूर्वः** (6.1.107) इत्यनेन पूर्वरूपं कृत्वा 'गौरीम्' इत्यपि रूपं सिद्ध्यति । 
2) **एवैनं देवतेज्यमाना भूत्या...** (तैत्तिरीयसंहिता 2.5.4.5) - इत्यत्र विद्यमानः 'इज्यमानः' इति शब्दः यज्-धातोः कर्मणि-शानच्-प्रत्ययान्तरूपम् अस्ति । अस्य प्रक्रियायाम् यज्-धातोः यकारस्य सम्प्रसारणे कृते, ततः **सम्प्रसारणाच्च**  (6.1.108) इत्यनेन प्राप्तम् पूर्वरूपम् वैदिकप्रक्रियायां विकल्प्यते, अतः पूर्वरूपस्य स्थाने पुनः यणादेशं कृत्वा यकारघटितम् 'यज्यमान' इति रूपं सिद्ध्यति । प्रक्रिया इयम् —


.. code-block:: text

    यज् + लट् [**वर्त्तमाने लट्**  (3.2.123) इति लट्]
    → यज् + यक् +  शानच् [**लटः शतृशानचावप्रथमासमानाधिकरणे** (3.2.124) इति शानच्-प्रत्ययः । **सार्वधातुके यक्** (3.1.67) इति यक्]
    → यज् + य +  मुक्  + आन [**आने मुक्** (7.2.82) इति अङ्गस्य मुक्-आगमः]
    → इ अज् + य + म् + आन [**वचिस्वपियजादीनां किति** (6.1.15) इति यकारस्य  सम्प्रसारणम्  इकारः]
    →  यज् + य + म् + आन [**सम्प्रसारणाच्च** (6.1.108) इत्यनेन पूर्वरूपे प्राप्ते, वेदेषु **वा छन्दसि** (6.1.106) इति विकल्पः । अतः इकार-अकारयोः **इको यणचि** (6.1.77) इत्यनेन यणादेशं कृत्वा पुनः 'य' इति सिद्ध्यति ।]
    → यज्यमानः ।


पक्षे **सम्प्रसारणाच्च** (6.1.108) इत्यनेन पूर्वरूपैकादेशे कृते 'इज्यमान' इति रूपं अपि वेदेषु दृश्यते एव ।

Sutrartha (English)
-------------------

The पूर्वसवर्णदीर्घनिषेध given by the sutra 'दीर्घाज्जसि च' is optional while deriving the Vedic forms.

Vasu English Summary
--------------------

In the Vedas, the long vowel may optionally be the single substitute of both vowels in these cases last mentioned.

Vasu English Translation
------------------------

In the Vedas, the long vowel may optionally be the single substitute of both vowels in these cases last mentioned.
Thus मारुतीः or मारुत्यः, पिण्डीः or पिण्ड्यः, वाराही or वाराह्यौ; उपानही or उपानह्यौ ॥

Kashika
-------

दीर्घात् छन्दसि विषये जसि च इचि च परतो वा पूर्वसवर्णदीर्घो न भवति। मारुती॑॑श्च॑॑तस्रः (काठ० सं० ११.१०) पिण्डीः। मारुत्यश्चतस्रः पिण्ड्यः। वा॑॑रा॒ही उपा॒न॑॑हा (मै० सं० ४.४.६)।  वाराह्यौ उपानह्यौ (लौ० गृ० ३.७)॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

दीर्घाज्जसि इचि च पूर्वसवर्णदीर्घो वा स्यात् । वाराही । वाराह्यौ । मानुषीरीळते विशः (मानु॑षीरीळते॒ विशः॑) । उत्तरसूत्रद्वयेऽपीदं वाक्यभेदेन संबध्यते । तेनामि पूर्वत्वं वा स्यात् । शमीं च शम्यं च । सूर्मं सुषिरामिव (सू॒र्मं॑ सुषि॒रामि॑व) । संप्रसारणाच्च (SK330) इति पूर्वरूपमपि वा । इज्यमानः । यज्यमानः ॥

Padamanjari
-----------

मारुतीरिति। मरुतो देवता आसामिति'सास्य देवता'  इत्यण्, ङीप्, जसि पूर्वसवर्णदीर्घत्वम्। वाराहीति। वराहस्य विकार इति ठवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यःऽ इति'प्राणिरजतादिभ्यो' ञ्ऽ, ङीप्, द्विवंचने पूर्वसवर्णदीर्घः। उपानहौ विशेष्ये ॥

Nyaas
-----

`मारुतीः` इति। मरुद्देवता आसामिति **सास्य देवता** (4.2.24)  इत्यण्? `टिड्ढाणञ्`  (4.1.15)  इति ङीप्; सवर्णदीर्घत्वम्। `वाराहीः` [वाराही - काशिका पदमंजरी च] इति। वराहस्य विकार ति **अवयवे च प्राण्योषधिवृक्षेभ्यः** (4.3.135)  इत्यण्, पूर्ववन्ङीप्। `उपानही` इति। **षिद्गौरादिभ्यश्च** (4.1.41)  इति ङीष्॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

दीर्घाज्जसीचि च परे पूर्वसवर्णदीर्घो वा न स्यात् । देव्य इति प्राप्ते देवीरापः । मह्यावित्यत्र तु महीद्यावापृथिवी । वेत्युक्तेः नद्यो मातृतमाः । 'अमिपूर्वः' (६-१-१०७) इत्यत्रापि वा छन्दसि इत्यनु७वृत्तेः (त्ते) । अन्यामन्यां नद्यम् । 'सम्प्रसारणाच्च' (६-१-१०८) इत्यत्रापि तदनुवृत्तेः मित्रावरुणौ यज्यमा८नौ इत्यत्र यजेर्यकि सम्प्रसारणे कृते अकारस्य पूर्वरूपत्वाभावात् पुनर्यण् ।