54019: एकस्य सकृच्च
===================

**Padacheda:** एकस्य | S | 6 | 1 | 

सकृत् | S | 1 | 1 | 

च | S | 0 | 0 | 

Sutrartha
---------

**क्रियायाः गणने कर्तव्ये 'एक' शब्दात् सुच्-प्रत्ययः भवति, तथा च 'एक' शब्दस्य 'सकृत्' इति आदेशः अपि भवति ।**

यदि काचित् क्रिया एकवारम् एव भवति, तर्हि तस्याः गणनायाः निर्देशार्थम् 'एक' शब्दात् 'सुच्' इति प्रत्ययः भवति, तथा च प्रक्रियायाम् 'एक' शब्दस्य 'सकृत्' इति आदेशः अपि भवति ।
सुच् प्रत्यये चकारस्य इत्संज्ञा, लोपः च भवति । सकारोत्तरः उकारः उच्चारणार्थः अस्ति । प्रक्रियायाम् केवलम् 'स्' इत्यवशिष्यते । तस्यापि **संयोगान्तस्य लोपः** (8.2.23) इत्यनेन लोपः भवति, अतः 'सकृत्' इत्येव अवशिष्यते । प्रक्रिया इयम् -
एकवारम् इत्येव
= एक + सुच् [वर्तमानसूत्रेण सुच्-प्रत्ययः]
→ सकृत् + स् [इत्संज्ञालोपः]
→ सकृत्  [**संयोगान्तस्य लोपः** (8.2.23) इति सकारलोपः]
→ सकृत्
यथा - देवदत्तः सकृत् भुङ्क्ते । एकवारं भुङ्क्ते इत्याशयः ।
स्मर्तव्यम् -
1. यद्यपि इदम् सूत्रम् **समर्थानाम् प्रथमात् वा** (4.1.82) इत्यत्र निर्दिष्टायाम् महाविभाषायाम् पाठितमस्ति, तथाप्यत्र विकल्पः न विधीयते । भाष्ये अस्मिन् सन्दर्भे उच्यते - 'आमादयः प्राङ्मयटः नित्याः' । इत्युक्ते, **किमेत्तिङव्ययघादाम्वद्रव्यप्रकर्षे** (5.4.11) इत्यस्मात् आरभ्य वर्तमानसूत्रपर्यन्तम्  विहिताः सर्वे प्रत्ययाः नित्याः एव भवन्ति । अतः वर्तमानसूत्रस्य सन्दर्भे अपि सुच्-प्रत्ययान्तरूपम् एव प्रयोक्तव्यम् ।इत्युक्ते, 'एकवारं भुङ्क्ते' विग्रहवाक्यम् प्रयोक्तव्यम्, नो चेत् 'सकृत् भुङ्क्ते' इति तद्धितान्तशब्दः प्रयोक्तव्यः । परन्तु  'एकवारं भुङ्क्ते' इति निर्देशयितुम् केवलम् 'एकः भुङ्क्ते' इति प्रयोगः न साधु ।
2. अनेन सूत्रेण निर्मितः 'सकृत्' शब्दः **तद्धितश्चासर्वविभक्तिः** (1.1.38) इत्यनेन अव्ययसंज्ञकः भवति । अतः सर्वासु विभक्तिषु लिङ्गेषु वचनेषु च अस्य 'सकृत्' इत्येव रूपं प्रयुज्यते । यथा - सीता सकृत् गच्छति; पुष्पाणि सकृत् विकसन्ति; वयं सकृत् ब्रूमः - आदयः ।
3. अस्मिन् सूत्रे 'क्रिया' इति शब्दः अनुवृत्तिरूपेण स्वीक्रियते, अतः केवलम् 'एकम् फलम्', 'एकः वृक्षः' इत्येतेषु विषयेषु वर्तमानसूत्रस्य प्रयोगः न भवति । केवलम् क्रिया निर्दिश्यते चेदेव अस्य सूत्रस्य प्रयोगः कर्तव्यः ।
4. अनेन सूत्रेण उक्तः 'सुच्' प्रत्ययः **संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुच्** (5.4.17) इत्यस्य अपवादरूपेण नैव विधीयते, यतः अत्र क्रियायाः अभ्यावृत्तिः नैव सम्भवति ।  When an action is done only once, there is no question of having a repetition. । अतएव अस्मिन् सूत्रे केवलम् 'क्रियागणने' इत्यनुवर्तते, न हि 'अभ्यावृत्तिः' इति ।
5. 'सुच्' प्रत्यये चकारस्य इत्संज्ञा स्वरनिर्देशार्थमस्ति । **तद्धितस्य** (6.1.164) इत्यनेन चित्-प्रत्यये परे तद्धितान्तस्य अन्तिमः स्वरः उदात्तः भवति । यथा, 'सकृत्' इत्यत्र ककारोत्तरः ऋकारः  अनेन उदात्तत्वं प्राप्नोति ।

Vasu English Summary
--------------------

The word सकृत् is substituted for एक before the affix सुच् (स्) when an action is to be counted.

Vasu English Translation
------------------------

The word सकृत् is substituted for एक before the affix सुच् (स्) when an action is to be counted.
This debars कृत्वसुच् ॥ The 'repetition' being impossible, the action alone is counted : so the *anuvritti* of क्रिया only runs into this *sutra* and not of अभ्यावृत्तिः ॥ Thus सकृद्भुङ्क्ते "he eats once" सकृदधीते ॥ The स् of सुच् is elided by (8.2.23). But not here in एकः पाकः as being against usage.

Bhashya
-------

एकस्य सकृच्च (2296) (सुचोऽधिकरणम्) (अभ्यावृत्तिपदार्थबोधकभाष्यम्) सकृदादेशेऽभ्यावृत्तिग्रहणं निर्वत्यम्। किं प्रयोजनम्? पुनः पुनरावृत्तिरभ्यावृत्तिः, न चैकस्य पुनः पुनरावृत्तिर्भवति॥ (एकदेशिनः क्रियाग्रहणानुवृत्तौ फलभाष्यम्) अथ क्रियाग्रहणमनुवर्तत उताहो न? किं चार्थोऽनुवृत्त्या? बाढमर्थः। इह मा भूत् - एको भुङ्क्त इति॥ (क्रियाग्रहणानुवृत्तावाक्षेपभाष्यम्) अथानुवर्तमानेऽपि क्रियाग्रहण इह कस्मान्न भवति - एकः पाक इति॥ (प्रतिबन्द्युत्तरभाष्यम्) पूर्वयोश्चापि योगयोः कस्मान्न भवति - द्वौ पाकौ, त्रयः पाकाः, चत्वारः पाकाः, पञ्ञ्च पाकाः, दश पाका इति? नैतत् क्रियागणनम्। किं तर्हि? द्रव्यगणनमेतत्। कथम्? कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवतीति॥ इहापि तर्हि द्रव्यगणनान्न प्राप्नोति - सकृद्भुक्त्वा - सकृद्भोक्तुमिति। पूर्वयोश्चापि योगयोः - द्विर्भुक्त्वा - द्विर्भोक्तुम्, त्रिर्भुक्त्वा - त्रिर्भोक्तुम्, पञ्ञ्चकृत्वो भुक्त्वा - पञ्ञ्चकृत्वो भोक्तुम्, दशकृत्वो भुक्त्वा - दशकृत्वो भोक्तुमिति द्रव्यगणनान्न प्राप्नोति॥ (पुनः पुनरावृत्तावित्यर्थे दोषभाष्यम्) यदि खल्वपि पुनः पुनरावृत्तिरभ्यावृत्तिर्द्विरावृत्ते सकृदिति स्यात्, त्रिरावृत्ते द्विरिति॥ (अभ्यावृत्तिपदार्थबोधकभाष्यम्) एवं तर्ह्यनुवर्तते - अभ्यावृत्तिग्रहणम्। न तु पुनः पुनरावृत्तिरभ्यावृत्तिः। किं तर्हि? अभिमुखी प्रवृत्तिरभ्यावृत्तिः। पूर्वा च परे प्रत्यभिमुखी, परे च पूर्वां प्रत्यभिमुख्यौ॥ (क्रियाग्रहणानुवृत्तावपि दोषाभावोपपादकभाष्यम्) यदप्युच्यते - अनुवर्तमानेऽपि क्रियाग्रहण इह कस्मान्न भवति - एकः पाक इति, पूर्वयोश्चापि योगयोः - द्वौ पाकौ, त्रयः पाकाः, चत्वारः पाकाः, पञ्ञ्च पाकाः, दश पाका इति। परिहृतमेतत् - नैतत् क्रियागणनम्। किं तर्हि? द्रव्यगणनमेतत्। कृदभिहितो भावो द्रव्यवद्भवतीति। ननु चोक्तमिहापि तर्हि द्रव्यगणनान्न प्राप्नोति-सकृद्भुक्त्वा, सकृद्भोक्तमिति - पूर्वयोश्चापि योगयोः - द्विर्भुक्त्वा - द्विर्भोक्तुम्, त्रिर्भुक्त्वा - त्रिर्भोक्तुम्, पञ्ञ्चकृत्वो भुक्त्वा - पञ्ञ्चकृत्वो भोक्तम्, दशकृत्वो भुक्त्वा - दशकृत्वो भोक्तुमिति - द्रव्यगणनान्न प्राप्नोतीति। नैष दोषः। क्रियागणनाद्भविष्यति। कथम्? कृदभिहितो भावो द्रव्यवदपि क्रियावदपि यद्यपि॥

Kashika
-------

एकशब्दस्य सकृदित्ययमादेशो भवति सुच् च प्रत्ययः क्रियागणने। कृत्वसुचोऽपवादः। अभ्यावृत्तिस्त्विह न संभवति। सकृद् भुङ्क्ते। सकृदधीते। एकः पाक इत्यत्र न भवति, अनभिधानात्॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

सकृदित्यादेशः स्याच्चात्सुच् । सकृद्भुङ्क्ते । संयोगान्तस्य (SK54) इति सुचो लोपः न तु हल्ङ्याप् - (SK252) इति । अभैत्सीदित्यत्र सिच इव सुचोऽपि तदयोगात् ॥

Balamanorama
------------

**एकस्य सकृच्च** - एकस्य सकृच्च । शेषपूरणेन सूत्रं व्याचष्टे — सकृदित्यादेशः स्यादिति । सकृद्भुङ्क्ते इति । एकशब्दात्सुच्, प्रकृतेः सकृदित्यादेशश्च । अत्र एकशब्दः क्रियाविशेषणम् ।एकत्वविशिष्टा भुजिक्रियेत्यर्थः ।स्वादु पचती॑त्यादिवदेकं भुङ्क्ते इति प्रयोगे प्राप्ते इदं सूत्रमिति कैयटः । 'एको भुङ्क्ते' इत्यत्र तु नायं विधिः प्रवर्तते, क्रियाग्रहणमनुवर्त्त्य क्रियाविशेषणस्यैव एकशब्दस्य ग्रहणादित्यास्तां तावत् । ननुसंयोगान्तस्ये॑ति सुचो लोप इत्यनुपपन्नम् । 'हल्ङ्याब्भ्यः' इत्येव हि सुलोपोऽत्र युक्तः तस्मिन्कर्तव्ये संयोगान्तस्ये॑ति सुचो लोप इत्यनुपपन्नम् । 'हल्ङ्याब्भ्यः' इत्येव हि सुलोपोऽत्र युक्तः, तस्मिन्कर्तव्ये संयोगान्तलोपस्य त्रैपादिकस्याऽसिद्धत्वादित्यत आह — नतु हल्याङ्यबितीति । सिच इवेति ।अभैत्सी॑त्यत्रि सिचो लोपनिवृत्तयेहल्ङ्या॑वित्यत्र सिग्रहणेन सिचो न ग्रहणं, तत्साहचर्यात्सुग्रहणेनापि सुजयं न गृह्रत इति भावः ।

Tattvabodhini
-------------

**एकस्य सकृच्च** - एकस्य सकृच्च । अभ्यावृत्तिरिति न संबध्यते, एकशब्देन ह्रेकैव क्रियाव्यक्तिराख्यायते, तस्यास्त्वावृत्तेरसंभवात् । क्रियाग्रहणमिहार्थमावश्यकम्, अन्यथाआ दशतः सङ्ख्या सङ्ख्येये वर्तते॑इत्येको भुङ्क्ते इत्यत्रापि स्यादिति । इह साधु पचतीत्यादिवदेकं भुङ्क्ते इति प्रयोगे प्राप्ते सकृच्छब्दप्रयोगार्थमिदं सूत्रमिति कैयटः ।एकः पाक॑इत्यत्र तु अनभिधानान्नेति काशिका । संयोगान्तस्येति ।हल्ङ्यादिना सुलोप॑इति प्राचो ग्रन्थोऽयुक्त इत्याह -न त्विति ।सुतिसी॑ति साहचर्याद्विभक्तय एव तत्र गृह्रन्त इथ्यभिप्रेत्याह  -सिच इवेति ।

Padamanjari
-----------

सकृदिति ।'संयोगान्तस्य लोपः'  इति सुचो लोपः। सुचश्चकारोऽत्राप्यन्तोदातार्थः, अन्यथा ठिण्बीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन्ऽ इति कन्प्रत्ययान्त एकशब्द आद्यौदात इति तस्य स्थाने भवन्सकृच्छब्द आन्तर्यत आद्यौदातः स्यात्। एकः पाक इत्यत्रेत्यादि। अपर आह - ठभ्यावृत्तिग्रहणादेव सिद्धे पूर्वसूत्रे क्रियाग्रहणं क्रियाविशेषप्रतिपत्यर्थम्, तेन साध्यस्वभावैव क्रिया गृह्यते। पाकादिभिस्तु शब्दैः सिद्धस्वभावाऽभिधीयते, यादृशी च पूर्वसूत्रे क्रिया गृहीता तादृश्येवात्राप्यनुवर्ततेऽ इति। तत्र च पाकादिशब्दप्रयोगे प्रत्ययाभाव इति घञन्ताद्यन्तप्रयोगेऽपि कृत्वोऽर्थप्रत्ययः क्वचित् लिङ्गाद्'द्विर्वचने' चिऽ इति साधनीयो मनीषिभिः ॥

Nyaas
-----

`सकृद्भुक्तम्` इति। `संयोगान्तस्य`  (8.2.23)  इति प्रत्ययसकारलोपः। चकारोऽन्तोदात्तार्थः। असति तु तस्मिन `इण्भीकापाशल्यतिमर्चिभ्यः कन्` (द।उ। 3।21) इति कन्प्रत्ययान्तत्वान्नित्स्वरेणैकशब्द आद्युदात्त इति स्थानिवद्भादादेशोऽप्याद्युदात्त एव स्यात्, चित्त्वादन्तोदात्तो भवति। अथैकः पाक इत्यत्र कस्मान्न भवति, अस्ति ह्यत्र क्रियागणनम्? इत्याह - `एकः पाकः` इत्यादि॥ बहुशब्देऽपि सामान्य एव; प्रकारेऽपि वृत्तेः। तत्रानेकक्रियाभ्यावृत्तेरविप्रकर्ष एव तावन्न्याय्यः, प्रकरणाद्यपेक्षश्च। कृत्वसुजापि न शक्नोत्यस्मिन्? विषये वर्त्तितुम्। तस्माद्विभाषाग्रहणं न कर्तव्यम्॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

अस्य क्रियागणनेऽर्थे सुच् सकृदादेशश्च स्यात् । सकृत् स् । 'संयोगान्तलोपः' । सकृद् भुङ्क्ते ॥

Sutra Prayogas
--------------

* **सकृत्** (शिशुपालवधम्): `एकस्य सकृत्` इति सकृदर्थे निपातः।