53103: शाखादिभ्यो यत्
=====================

**Padacheda:** शाखादिभ्यः | S | 5 | 3 | 

यत् | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**शाखादिगणस्य शब्देभ्यः 'इव' अस्मिन् सन्दर्भे स्वार्थे 'यत्' प्रत्ययः विधीयते ।**

शाखादिगणस्य शब्देभ्यः 'इव' इति सन्दर्भे 'यत्'  इति प्रत्ययः भवति ।
शाखादिगणः अयम् - शाखा, मुख, जघन, शृङ्ग, मेघ, चरण, स्कन्ध, शिरस्, उरस्, अग्र, शरण, सोम।
रूपाणि एतानि -
1. शाखा इव = शाखा + यत् → शाख्य ।
2. मुखः इव = मुख्य । यथा मुखम् शरीरस्य प्रमुखः अवयवः, स एव च भाषते (अन्ये अवयवाः न भाषन्ते), तथैव यः सङ्घस्य प्रमुखः सः 'मुख्यः' इत्यनेन निर्दिश्यते ।
3. जघनः इव = जघन्य ।
4. शृङ्गः इव = शृङ्ग्यः ।
5. मेघः इव = मेघ्यः ।
6. चरणः इव = चरण्यः ।
7. स्कन्धः इव = स्कन्ध्यः ।
8. शिरः इव = शिरस्यः ।
9. उरः इव = उरस्यः ।
10. अग्रः इव = अग्र्यः ।
11. शरणः इव = शरण्यः ।
12. सोमः इव = सोम्यः ।
विशेषः -
1. स्त्रीत्वे विवक्षिते सर्वत्र **अजाद्यतष्टाप्** (4.1.4) इति टाप्-प्रत्ययः विधीयते । यथा - मुख्या, शाख्या - आदयः ।
2. केषुचन पुस्तकेषु / संस्करणेषु अत्र 'यत् ' इत्यस्य स्थाने 'य' इति प्रत्ययः पाठ्यते ।परन्तु तत् असमीचीनमस्तीति बालमनोरमायां स्पष्टीक्रियते ।
स्मर्तव्यम् - **इवे प्रतिकृतौ** (5.2.96) इत्यनेन प्रतिकृतेः विषये निर्दिष्टम् कन्-प्रत्ययं बाधित्वा प्रतिकृतेः विषये अन्येषु च विषयेषु सर्वत्र शाखादिगणस्य शब्देभ्यः 'इव' इति सन्दर्भे यत्-प्रत्ययः एव भवति ।

Vasu English Summary
--------------------

The affix यत् comes in the sense of 'like this' after शाखा etc.

Vasu English Translation
------------------------

The affix यत् comes in the sense of 'like this' after शाखा etc.
Thus शाखेव = शाख्यः, मुख्यः (6.1.213), जघन्यः &c.

1 शाखा, 2 मुख, 3 जघन, 4 शृङ्ग 5 मेघ, 6 अभ्र, 7 चरण, 8 स्कन्ध, 9 स्कन्द, 10 उरस्, 11 शिरस्, 12 अग्र, 13 शरण ॥

Kashika
-------

शाखा इत्येवमादिभ्यः प्रातिपदिकेभ्यो यत् प्रत्ययो भवति इवार्थे। शाखेव शाख्यः। मुख्यः। जघन्यः॥ शाखा। मुख। जघन। शृङ्ग । मेघ। चरण। स्कन्ध। शिरस्। उरस्। अग्र। शरण। शाखादिः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

शाखेव शाख्यः । मुख्यः । जघनमिव जघन्यः । अग्र्यः । शरण्यः ॥

Balamanorama
------------

**शाखाऽऽदिभ्यो यत्** - शाखादिभ्यो यत् । 'य' इति त्वपपाठः । तैत्तिरीये॒मुख्यो भवती॑त्यादौ मुख्यशब्दस्य आद्युदात्तत्वदर्शनात्, उगवादिसूत्रभाष्यविरुद्धत्वाच्च ।

Prakriyasarvasvam
-----------------

'शाखामुखजघनमेघचरणस्कन्धोरश्शिरश्शृङ्गाग्रशरणेभ्यः' (स० ५-३-१३८)। शाखातुल्यः शाख्यः, मुख्यः, जघन्यः । मेध्यो हरिः । चरण्यः, स्कन्ध्यः, उरस्यः, शिरस्यः, शृङ्ग्यः अग्र्यः । गृहवदाश्रयः शरण्यः । शरणे समाश्रयणे साधुरिति शङ्करः । सोमवत् प्रियदर्शनं सोम्यमिति च स्वामी ॥

Sutra Prayogas
--------------

* **वात्या** (शिशुपालवधम्): `शाखादिभ्यो यत्` इति यत्प्रत्ययः।
* **जघन्यानां** (भट्टिकाव्यम्): `शाखादिभ्यो यः` इतीवार्थे यः।