53085: अल्पे
============

**Padacheda:** अल्पे | S | 7 | 1 | 

Sutrartha
---------

**'अल्प' इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितात् प्रातिपदिकात् तिङन्तात् च स्वार्थे यथाविहितं प्रत्ययः भवति ।**

'अल्प' (लघु / little quantity) इत्यस्य विशेष्यरूपेण विहितं यत् प्रातिपदिकम्, तस्मात् वर्तमानसूत्रेण स्वार्थे औत्सर्गिकः क-प्रत्ययः उत तस्य अपवादः विधीयते  । यथा -
1. अल्पम् तैलम् इत्येव = तैल + क → तैलकम् । A little oil इत्याशयः ।
2. अल्पम् क्षीरम् इत्येव = क्षीर + क → क्षीरकम् ।
3. अल्पम् घृतम् इत्येव = घृत + क → घृतकम् ।
अव्ययानाम्, सर्वनामशब्दानाम्, तथा च तिङन्तानाम् विषये अपि अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः विद्यते, परन्तु एतेभ्यः परस्य क-प्रत्ययस्य अपवादरूपेण **अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः** (5.3.71) इति अकच्-प्रत्ययः विधीयते, सः च अङ्गस्य टि-संज्ञकात् पूर्वमागच्छति । उदाहरणानि एतानि -
1. अल्पमुच्चैः (a little above) = उच्चैस् + अकच् → उच्चकैः ।
2. अल्पम् सर्वम् (a little of everything) = सर्वम्  + अकच्  → सर्वकम् । 'सर्व' शब्दस्य विषये 'अकच्' प्रत्ययः सुबन्तात् अनन्तरम् विधीयते इति **अव्ययसर्वनाम्नामकच् प्राक् टेः** (5.3.71) इत्यत्र स्पष्टीकृतमस्ति ।
3. अल्पम् पचति (Cooks a little quantity) = पचति + अकच् → पचतकि । 'देवदत्तः पचतकि' एतादृशमस्य प्रयोगः भवति ।

Vasu English Summary
--------------------

The above-mentioned affix क -- प्रागिवात्कः (5.3.70), and the rest come in expressing the small quantity or small number of anything.

Vasu English Translation
------------------------

The above-mentioned affix क -- प्रागिवात्कः (5.3.70), and the rest come in expressing the small quantity or small number of anything.
Thus अल्पं तैलं = तैलकं 'a little oil'. सर्वकम्, घृतकम्, विश्वकम्, उच्चकैः, नीचकैः 'a somewhat high, a somewhat low &c'. पचतकि 'he cooks a little'. जल्पतकि 'he speaks somewhat'.

Bhashya
-------

अल्पे (2243)

Kashika
-------

परिमाणापचयेऽल्पशब्दः। प्रकृतिविशेषणं चैतत्। अल्पत्वविशिष्टेऽर्थे वर्तमानात् प्रातिपदिकाद् यथाविहितं प्रत्ययो भवति। अल्पं तैलं तैलकम्। घृतकम्। सर्वकम्। विश्वकम्। उच्चकैः। नीचकैः। पचतकि। जल्पतकि॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

अल्पं तैलं तैलकम् ॥

Balamanorama
------------

**अल्पे** - अल्पे । अल्पत्वविशिष्टे वर्तमानाद्यथाविहितं प्रत्ययाः स्युः । तैलकमिति । 'सर्वकम्' 'उच्चकैः'पचतकी॑त्याद्यप्युदाहार्यम् ।

Prakriyasarvasvam
-----------------

अल्पार्थे काकचौ स्तः । घृतकं, वददतकि ।

Sutra Prayogas
--------------

* **वृक्षकान्** (कुमारसम्भवम्): `अल्पे` इति अल्पार्थे कप्रत्ययः।
* **शरीरकैः** (शिशुपालवधम्): `अल्पे` इति परिमाणे कन्प्रत्ययः।