53063: अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ
===========================

**Padacheda:** अन्तिक-बाढयोः | S | 6 | 2 | 

नेद-साधौ | S | 1 | 2 | 

Sutrartha
---------

**'अतिशय' अस्मिन् सन्दर्भे अजाद्योः प्रत्यययोः परयोः 'अन्तिक' शब्दस्य 'नेद' आदेशः तथा 'बाढ' शब्दस्य 'साध' आदेशः भवति ।**

'अन्तिक' (near / proximate / closeby) तथा 'बाढ' (strong / loud / hard / aggressive) एताभ्यां शब्दाभ्यां 'अतिशय' अस्मिन् सन्दर्भे **अतिशायने तमबिष्ठनौ** (5.3.55) इत्यनेन 'इष्ठन्' तथा **द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ** (5.3.57) इत्यनेन 'ईयसुँन्' एतौ द्वौ अजादिप्रत्ययौ विधीयेते । एतयोः प्रत्यययोः परयोः 'अन्तिक' शब्दस्य 'नेद' इति आदेशः, तथा 'बाढ' शब्दस्य 'साध' इति आदेशः भवति । यथा -
1. एते सर्वे अन्तिकाः । अयम् एतेषामतिशयेन अन्तिकः, अतः अयम् नेदिष्ठः । प्रक्रिया इयम् -
अन्तिक + इष्ठन्
→ नेद + इष्ठन् [वर्तमानसूत्रेण 'अन्तिक' इत्यस्य 'नेद' आदेशः]
→ नेद् + इष्ठ [**टेः** (6.4.155) इति टिलोपः]
→ नेदिष्ठ
2. एतौ द्वौ अन्तिकौ । अयम् एतयोः अतिशयेन अन्तिकः, अयः अयम् नेदीयान् । प्रक्रिया इयम् -
अन्तिक + ईयसुँन्
→ नेद + ईयस् [वर्तमानसूत्रेण 'अन्तिक' इत्यस्य 'नेद' आदेशः]
→ नेद् + ईयस्  [**टेः** (6.4.155) इति टिलोपः]
→ नेदीयस्
अस्य प्रथमैकवचने **उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः** (7.1.70) इति नुमागमे कृते 'नेदीयान्' इति रूपम् सिद्ध्यति ।
3.एते सर्वे बाढाः । अयम् एतेषामतिशयेन बाढः, अतः अयम् साधिष्ठः । प्रक्रिया इयम् -
बाढ + इष्ठन्
→ साध + इष्ठन् [वर्तमानसूत्रेण 'बाढ' इत्यस्य 'साध' आदेशः]
→ साध्  + इष्ठ [**टेः** (6.4.155) इति टिलोपः]
→ साधिष्ठ
4. एतौ द्वौ बाढौ । अयम् एतयोः अतिशयेन बाढः, अयः अयम् साधीयान्   । प्रक्रिया इयम् -
बाढ + ईयसुँन्
→ साध + ईयस् [वर्तमानसूत्रेण 'बाढ' इत्यस्य 'साध' आदेशः]
→ साध्  + ईयस्  [**टेः** (6.4.155) इति टिलोपः]
→ साधीयस्
अस्य प्रथमैकवचने **उगिदचां सर्वनामस्थानेऽधातोः** (7.1.70) इति नुमागमे कृते 'साधीयान्' इति रूपम् सिद्ध्यति ।
ज्ञातव्यम् - 'अन्तिक' तथा 'बाढ' शब्दौ वस्तुतः गुणवाचिनौ न स्तः, अतः एताभ्याम् 'अतिशय' अस्मिन् सन्दर्भे **अतिशायने तमबिष्ठनौ** (5.3.55) तथा **द्विवचनविभज्योपपदे तरबीयसुनौ** (5.3.57) इत्यनयोः सूत्रयोः 'इष्ठन्', 'तमप्', ईयसुँन्', 'तरप्' एतेषु चतुर्षु प्रत्ययेषु प्राप्तेषु **अजादी गुणवचनादेव** (5.3.58) इत्यनेन सूत्रेण 'इष्ठन्' तथा 'ईयसुँन्' एतौ अजादिप्रत्ययौ वस्तुतः नियम्येते (= न प्रयुज्येते) । परन्तु वर्तमानसूत्रेण अजादिप्रत्यययोः परयोः एव आदेशविधानम् कृतमस्ति । अतः विधानसामर्थ्यात् एताभ्याम् शब्दाभ्याम्  अपि अजादी प्रत्ययौ भवतः एव ।

Vasu English Summary
--------------------

For अन्तिक is substituted नेद and for बाढ is साध when the affixes इष्ठन् and इयसुन् follow.

Vasu English Translation
------------------------

For अन्तिक is substituted नेद and for बाढ is साध when the affixes इष्ठन् and इयसुन् follow.
Thus नेदिष्ठम्, नेदीयः, साधिष्ठः and साधीयान् ॥ सर्वाणीमान्यन्तिकानि इदमेषामतिशयेन, नेदिष्टम् । उभे इमे अन्तिके इदमनयोरतिशयेन नेदीयः । इदमस्मान्नेदीयः । सर्वइमे बाढमधीयते । अयमस्मात्साधीयोधीते ॥

Kashika
-------

अन्तिकबाढयोर्यथासंख्यं नेद साध इत्येतावादेशौ भवतोऽजाद्योः परतः। तयोश्च सत्त्वं पूर्ववद् विज्ञेयम्। निमित्तयोर्यथासंख्यमत्र नेष्यते। सर्वाणीमान्यन्तिकानि, इदमेषामतिशयेनान्तिकं नेदिष्ठम्। उभे इमे अन्तिके, इदमनयोरतिशयेनान्तिकं नेदीयः। इदमस्माद् नेदीयः। सर्व इमे बाढमधीयते, अयमेषामतिशयेन बाढमधीते,साधिष्ठम्। उभाविमौ बाढमधीयाते, अयमनयोरतिशयेन बाढमधीते साधीयः। अयमस्मात् साधीयोऽधीते॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

अजाद्योः । नेदिष्ठः । नेदीयान् । साधिष्ठः । साधीयान् ॥

Balamanorama
------------

**अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ** - अन्तिकबाढयोः अजाद्योरिति । शेषपूरणमिदम् । अन्तिक, बाढ अनयोरिष्ठेयसुनोः परतः 'नेद' 'साध' एतावादेशौ स्त इत्यर्थः । नेदिष्ठः नेदीयानिति । अयमनयोरतिशयेनान्तिक इत्यर्थः । साधिष्ठः साधीयनिति । अयमनयोरतिशयेन बाढ इत्यर्थः । बाढो — भृशः ।भृशप्रतिज्ञयोर्बाढ॑मित्यमरः ।अतिवेलभृशाऽत्यर्थातिमात्रोद्गाढनिर्भर॑मिति च ।

Padamanjari
-----------

निमितयोर्यथासंख्यमिह नेष्यत इति। ठजाद्योःऽ इति प्रकृतयोरिष्ठनीयसुनोर्ग्रहणातयोश्च क्रमेणोपदेशादजहत्क्रमयोरेव प्रतीतेर्यथासंख्याप्रसङ्गं मन्यते। कस्मात्पुनरिष्यमाणमपि न भवति ? विपरीतक्रमस्यापि सम्भवात्। तथा हि - कयोरजाद्योरित्यपेक्षायामानन्तर्थादीयसुंस्तावत्प्रतीयते, द्विवचनानुरोधात्विष्ठन्नपीत्येवमपि क्रमः सम्भवति। तदनयोः क्रमयोर्नान्यतरः क्रमो निर्द्धारयितुं शक्य इत्यनाश्रयणमेव तयोर्युक्तम् ॥

Nyaas
-----

`निमित्त्योः` इत्यादि। निमित्तौ प्रत्ययौ, तयोः परत आदेशविधानात्। कस्मात्? पुनरिष्यमाणो न भवति? अल्पाच्यतस्य परनिपातात्। स हि लक्षणान्तरानपेक्षतामाचष्टे। तेन यथासंख्यलक्षणमपीह नापेक्ष्यते। यद्येवम्, स्थान्यादेशयोरपि यथासंख्यं न प्राप्नोति? मा भूद्यथासंख्यम्, आन्तरतम्याद्व्यवस्था भविष्यति। ननु च व्यवस्थाकारि चेल्लक्षणान्तरं नापेक्ष्यते, स्थानेऽन्तरतमपरिभाषापि  (1.1.50)  न प्राप्नोति? नैतदस्ति; निर्वेशान्यथात्वं हि निर्देशकृता व्यावस्था नास्तीत्येतदेव बोधयति, या त्वर्थकृता व्यवस्था तां न निवर्तयति। अपि चादेशप्रतिपत्तये **षष्ठी स्थानेयोगा** (1.1.49)  इत्येषा परिभाषा नियोगतोऽपेक्षणौया। तच्छेषभूता `स्थानेऽन्तरतमः  (1.1.49)  इति परिभाषा कथं शक्या नापेक्षितुम्॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

अन्तिकतमो नेदिष्ठः, नेदीयान् । बाढतमः साधिष्ठः, साधीयान् ॥

Sutra Prayogas
--------------

* **साधीयो** (शिशुपालवधम्): `अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ` इति बाढशब्दस्य साधादेशः।
* **नेदीयो** (शिशुपालवधम्): `अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ` इत्यन्तिकशब्दस्य नेदादेशः।
* **साधीयः** (शिशुपालवधम्): `अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ` इति साधादेशः।
* **नेदयद्** (भट्टिकाव्यम्): `अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ` इति नेदादेशः ।
* **नेदयति** (भट्टिकाव्यम्): `अन्तिकबाढयोर्नेदसाधौ` इति अन्तिकशब्दस्य नेदादेशः ।