53030: अञ्चेर्लुक्
==================

**Padacheda:** अञ्चेः | S | 5 | 1 | 

लुक् | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**'अञ्च्' धातुः यस्य अन्ते अस्ति, तादृशेभ्यः  दिशावाचिभ्यः शब्देभ्यः विहितस्य 'अस्ताति' प्रत्ययस्य लुक् भवति ।**

'दिशा', 'देश', तथा 'काल' इत्येतेषु अर्थेषु प्रयुज्यमाणेभ्यः दिशावाचिभ्यः शब्देभ्यः **दिक्शब्देभ्यः सप्तमीपञ्चमीप्रथमाभ्यो दिग्देशकालेष्वस्तातिः** (5.3.27) इत्यनेन सप्तम्यन्तात्, पञ्चम्यन्तात्, प्रथमान्तात् च स्वार्थे  औत्सर्गिकरूपेण 'अस्ताति' प्रत्ययः विधीयते । परन्तु 'अञ्च्' धातुः यस्य अन्ते आगच्छति, तादृशात् दिशावाचकशब्दात् विहितस्य 'अस्ताति' प्रत्ययस्य वर्तमानसूत्रेण लुक् विधीयते ।
प्रारम्भे 'अञ्च्' इति किम् तत् पश्यामः । 'अञ्च्' (अञ्चुँ गतौ) इति भ्वादिगणस्य कश्चन धातुः । यदि अयम् धातुः उपपदेन सह प्रयुज्यते, तर्हि   अस्मात् धातोः **ऋत्विग्दधृक्स्रग्दिगुष्णिगञ्चुयुजिक्रुञ्चां च** (3.2.59) इत्यनेन  'क्विन्' प्रत्ययं कृत्वा भिन्नाः दिशावाचकशब्दाः सिद्ध्यन्ति । यथा -
1) प्र + अञ्च् + क्विन्  → प्राच्  । 'पूर्वः' इत्यर्थः ।
2) प्रति + अञ्च् + क्विन् → प्रत्यच् । 'पश्चिमः' इत्यर्थः ।
3) उद् + अञ्च् + क्विन् → उदच् । 'उत्तरः' इत्यर्थः ।
एते त्रयः अपि शब्दाः 'अञ्चुँ' इत्यन्ताः सन्ति अतः 'उगितः' सन्ति । अतः एतेषाम् प्रयोगः यदा 'दिश्' इति स्त्रीलिङ्गशब्दस्य विशेषणरूपेण क्रियते, तदा एतेषामपि स्त्रीत्वमपेक्ष्यते । अस्यां स्थितौ  **उगितश्च** (4.1.6) इत्यनेन एते सर्वे शब्दाः ङीप् प्रत्ययं स्वीकुर्वन्ति । यथा -
1. 'प्राच्' शब्दस्य स्त्रीत्वे -
= प्र + अच् + ङीप् [**उगितश्च** (4.1.16) इति ङीप्]
→ प्र + च्  + ई  [**अचः** (6.4.138) इत्यनेन 'अच्' इत्यस्य अकारस्य लोपः भवति]
→ प्रा + च् + ई  [**चौ** (6.3.138) इति अङ्गस्य दीर्घादेशः ]
→ प्राची ।
यथा - प्राची दिक् । पूर्वदिशा - इत्यर्थः ।
स्मर्तव्यम् -  देशस्य कालस्य वा विशेषणरूपेण तु 'प्राच्' इति  मूलशब्दः एव प्रयुज्यते, तत्र 'ङीप्' इति प्रत्ययः न भवति, यतः 'देश' उत 'काल' एतौ शब्दौ स्त्रीवाचिनौ न स्तः । यथा - प्राङ् देशः, प्राङ् कालः । (प्रथमैकवचनस्य रूपे **उगिदचां सर्वनामस्थाने अधातोः** (7.1.70) इति नुमागमः, तथा च **चोः कुः** (8.2.30) इति कुत्वम् विधीयते)।
एवमेव -
2) 'प्रत्यच्' शब्दस्य स्त्रीत्वे -
= प्रति + अच् + ङीप् [**उगितश्च** (4.1.16) इति ङीप्]
→ प्रति + च्  + ई  [**अचः** (6.4.138) इत्यनेन 'अच्' इत्यस्य अकारस्य लोपः भवति]
→ प्रती + च् + ई  [**चौ** (6.3.138) इति अङ्गस्य दीर्घादेशः ]
→ प्रतीची  ।
यथा - प्रतीची  दिक् । पश्चिमदिशा - इत्यर्थः ।
देशस्य कालस्य वा विशेषणरूपेण तु 'प्रत्यच्' इति  मूलशब्दः एव प्रयुज्यते । यथा - प्रत्यङ्  देशः, प्रत्यङ्  कालः । (प्रथमैकवचनस्य रूपे **उगिदचां सर्वनामस्थाने अधातोः** (7.1.70) इति नुमागमः, तथा च **चोः कुः** (8.2.30) इति कुत्वम् विधीयते)।
तथैव -
3) 'उदच्' शब्दस्य स्त्रीत्वे -
= उद् + अच् + ङीप् [**उगितश्च** (4.1.16) इति ङीप्]
→ उद्  + ईच्  + ई [**उद ईत्** (6.4.139) इति अकारस्य इकारादेशः]
→ उदीची ।
यथा - उदीची दिक् । उत्तरदिशा - इत्यर्थः ।
देशस्य कालस्य वा विशेषणरूपेण तु 'उदच्' इति  मूलशब्दः एव प्रयुज्यते । यथा - उदङ्  देशः, उदङ्  कालः । (प्रथमैकवचनस्य रूपे **उगिदचां सर्वनामस्थाने अधातोः** (7.1.70) इति नुमागमः, तथा च **चोः कुः** (8.2.30) इति कुत्वम् विधीयते)।
एतादृशम् निर्मिताः 'प्राची, प्राच्, प्रतीची, प्रत्यच्, उदीची, उदच्' एते सर्वे  शब्दाः दिशावाचकाः सन्ति । एतेषाम् सप्तम्यन्तात् / पञ्चम्यन्तात् / प्रथमान्तात् स्वार्थे             विहितस्य 'अस्ताति' प्रत्ययस्य लुक् भवति ।
यथा -
1. प्राच्यां  दिशि / प्राच्यः दिशः /  प्राची दिक्
=  प्राच्याम् / प्राच्यः / प्राची + अस्ताति
→ प्राची + अस्ताति  [**कृत्तद्धितसमासाश्च** (1.2.46) इति प्रातिपदिकसंज्ञा, **सुपो धातुप्रातिपदिकयोः** (2.4.71) इति सुप्-प्रत्ययस्य लुक्]
→ प्राची ['अस्ताति'प्रत्ययस्य लुक्]
→ प्राच् [**लुक् तद्धितलुकि** (1.2.49) इति स्त्रीप्रत्ययस्य अपि लुक् । स्त्रीप्रत्ययस्य निवृत्तौ ङीप्-प्रत्ययविशिष्टमङगकार्यमपि निवर्तते, अतः 'प्र + अच्' इत्यवे अवशिष्यते । सवर्णदीर्घं कृत्वा 'प्राच्' इति सिद्ध्यति । अस्य **तद्धितश्चासर्वविभक्तिः** (1.3.38) इति अव्ययसंज्ञा विधीयते ।]
→ प्राच् + सुँ [प्रथमैकवचनस्य सुँ-प्रत्ययः ]
→ प्राच्  [**अव्ययादाप्सुपः** (2.4.82) इति सुँ-प्रत्ययस्य लुक्]
→ प्राक् [सुँ-प्रत्ययस्य लुकि अपि **सुप्तिङन्तं पदम्** (1.4.14) इति पदसंज्ञा । अतः **चोः कुः**  (8.2.30) इति पदान्तचकारस्य कुत्वे ककारः]
→ प्राग् [**झलां जशोऽन्ते** (8.2.39) इति पदान्तककारस्य जश्त्वे गकारः]
उदाहरणम् - 'प्राग् वसति' (= प्राच्यां दिशि वसति) । प्राग् आगतः  (प्राच्यः दिशः आगतः) ।
विशेषः - देशस्य तथा कालस्य विशेषणरूपेण यत्र 'प्राच्' शब्दः प्रयुज्यते, तत्रापि 'प्राच्' शब्दात् अस्ताति-प्रत्यये प्राप्ते तस्य लुक् कृत्वा 'प्राग्' इत्येव रूपम् सिद्ध्यति । यथा - 'प्राचि काले' / 'प्राचि देशे' / 'प्राचः कालात्' / 'प्राचः देशात्' / प्राङ् कालः / प्राङ् देशः  = प्राग् । अस्यापि प्रक्रिया समाना एव, परन्तु तत्र स्त्रीप्रत्ययविशिष्टः अंशः नास्ति ।
2. प्रतीच्यां दिशि / प्रतीच्यः दिशः / प्रतीची दिक् / प्रतीचि देशे / प्रतीचः देशात् / प्रत्यङ् देशः / प्रतीचि काले / प्रतीचः कालात् / प्रत्यङ् कालः  = प्रत्यग् । अस्यापि प्रक्रिया 'प्राक्' शब्दवदेव भवति । इत्युक्ते -
[अ]  'प्रतीची' शब्दस्य विषये 'अस्ताति' प्रत्ययस्य लुकि कृते ङीप्-प्रत्ययस्य **लुक् तद्धितलुकि** (1.2.49) इत्यनेन लुक् विधीयते, तेन च ङीप्-निमित्तभूतम् कार्यमपि विनश्यति, अतः 'प्रति + अच्' इत्येव अवशिष्यते । अग्रे यणादेशं कृत्वा 'प्रत्यच्' इति प्रातिपदिकम् सिद्ध्यति । 'प्रत्यग्' इति तस्य प्रथमैकवचनम् ।
[आ] पुंलिङ्गनपुंसकलिङ्गयोः 'प्रत्यच्' शब्दस्य विषये तु केवलं प्रत्ययलुक् तथा अग्रे कुत्वजश्त्वे 'प्रत्यग्' इति अव्ययं सिद्ध्यति ।
3. उदीच्यां दिशि / उदीच्यः दिशः / उदीची दिक् / उदीचि देशे / उदीचः देशात् / उदङ् देशः / उदीचि काले / उदीचः कालात् / उदङ् कालः  = उदग् । अस्यापि प्रक्रिया 'प्राक्' शब्दवदेव भवति -
[अ]  'उदीची' शब्दस्य विषये 'अस्ताति' प्रत्ययस्य लुकि कृते अङ्गस्य  ङीप्-प्रत्ययस्य **लुक् तद्धितलुकि** (1.2.49) इत्यनेन लुक् विधीयते, तेन च ङीप्-निमित्तभूतम् कार्यमपि विनश्यति, अतः 'उद् + अच्' इत्येव अवशिष्यते । अग्रे वर्णमेलनं कृत्वा 'उदच्' इति प्रातिपदिकम् सिद्ध्यति । 'उदग्' इति तस्य प्रथमैकवचनम् ।
[आ] पुंलिङ्गनपुंसकलिङ्गयोः 'उदच्' शब्दस्य विषये तु तु केवलं प्रत्ययलुक् तथा अग्रे कुत्वजश्त्वे 'उदग्' इति अव्ययं सिद्ध्यति ।
अनेन प्रकारेण अस्मिन् सूत्रे 'प्राग्, प्रत्यग्, उदग्' एतेषां त्रयाणां शब्दानां सिद्धिः दत्ता अस्ति ।

Vasu English Summary
--------------------

After words of direction ending in अञ्च् there is लुक् elision of the affix अस्ताति।

Vasu English Translation
------------------------

After words of direction ending in अञ्च् there is लुक् elision of the affix अस्ताति।
Thus प्राक् or प्रत्यक्; प्राच्यां दिशि वसति = प्राग् वसति, प्रागागतः, प्राग्रमणीयम् ॥ The feminine affix of प्राची is also elided, when the *taddhita* affix is elided by लुक् ॥ See (l. 2.49).

Kashika
-------

अञ्चत्यन्तेभ्यो दिक्शब्देभ्य उत्तरस्यास्तातिप्रत्ययस्य लुग् भवति। प्राच्यां दिशि वसति। **लुक्  तद्धितलुकि** (१.२.४९) इति स्त्रीप्रत्ययोऽपि निवर्तते। प्राग् वसति। प्राग् आगतः। प्राग् रमणीयम्। प्रत्यग् वसति। प्रत्यग् आगतः। प्रत्यग् रमणीयम्॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

अञ्चत्यन्ताद्दिक्शब्दादस्तातेर्लुक् स्यात् ॥लुक्तद्धितलुकि (SK1408) ॥ प्राच्यां प्राच्याः प्राची वा दिक् प्राक् । उदक् । एवं देशे काले च ॥

Balamanorama
------------

**अञ्चेर्लुक्** - अञ्चेर्लुक् । प्राच्यामिति । लिङ्गविशिष्टपरिभाषयाऽस्तातेर्लुक् ।

Tattvabodhini
-------------

**अञ्चेर्लुक्** - प्राच्यां प्राच्या इति । प्राच्यादिशि वसति — प्राग्वसति । प्राच्या दिश आगतः प्रागागत इत्यादि योज्यम् ।

Padamanjari
-----------

अञ्चत्यन्तेभ्य इति। केवलेभ्यः, लिङ्गविशिष्टेभ्यश्च। स्रीप्रत्ययोऽपि निवर्तत इति। एवं चाकारलोपः,'चौ'  इति दीर्घत्वं च नास्तीति, प्रागित्यत्र सवर्णदीर्घत्वम्, प्रत्यगित्यत्र यणादेशः ॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

अञ्चत्यन्तेभ्यो दिक्शब्देभ्योऽस्तातेर्लुक् स्यात् । प्राप्यां दिशीत्यादौ प्रागित्येव। अत्र तद्धितलुकि स्त्रीप्रत्ययस्यापि लुक् । एवमवाक्, उदक् । प्रत्यक् ।।

Sutra Prayogas
--------------

* **प्रत्यगियाय** (भट्टिकाव्यम्): `अचेर्लुक्` इति भसंज्ञाभावात् अचः।