53007: पञ्चम्यास्तसिल्
======================

**Padacheda:** पञ्चम्याः | S | 5 | 1 | 

तसिल् | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**सर्वादिगणे विद्यमानेभ्यः 'सर्व' इत्यस्मात् आरभ्य 'एक' इति यावत् शब्देभ्यः, 'बहु' शब्दात्  तथा च 'किम्' शब्दात् पञ्चम्यन्तात्  'तसिल्' प्रत्ययः भवति ।**

अनेन सूत्रेण 'तसिल्' इति विभक्तिसंज्ञकः प्रत्ययः पाठ्यते । अस्मिन् प्रत्यये सकारोत्तरः इकारः उच्चारणार्थः अस्ति, लकारश्च इत्संज्ञकः अस्ति । द्वयोः अपि प्रक्रियायाः प्रारम्भे लोपः भवति, अतः 'तस्' इत्येव प्रयोगे दृश्यते ।
**किंसर्वनामबहुभ्योऽद्व्यादिभ्यः** (5.3.2) इत्यनेन भिन्नेभ्यः  शब्देभ्यः विभक्तिसंज्ञकाः तद्धितप्रत्ययाः उच्यन्ते । वर्तमानसूत्रेण उक्तः 'तसिल्' प्रत्ययः अपि विभक्तिसंज्ञकः एव अस्ति, अतः अयम् प्रत्ययः अपि एतेभ्यः सर्वेभ्यः शब्देभ्यः विधीयते । कानिचन उदाहरणानि पश्यामः -
1) कस्मात् इत्येव
= कस्मात् + तसिल् ['कस्मात्' शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ किम् + तस् [**कृत्तद्धितसमासाश्च** (1.2.46) इति प्रातिपदिकसंज्ञा, **सुपो धातुप्रातिपदिकयोः** (2.4.71) इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ कु + तस् [**किमः कः** (7.2.103) इत्यनेन विभक्तिसंज्ञके प्रत्यये परे 'किम्' इत्यस्य 'क' इति आदेशे प्राप्ते तं बाधित्वा तकारादौ प्रत्यये परे  **कु तिहोः** (7.2.104) इति 'कु' आदेशः ]
→ कुतः [**ससजुषो रुँः** (8.2.66) इति रुँत्वम् । **खरवसानयोर्विसर्जनीयः** (8.3.15) इति विसर्गः]
2) अमुष्मात् इत्येव
= अमुष्मात् + तसिल् ['अस्मात्' शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ अदस् + तस्  [**कृत्तद्धितसमासाश्च** (1.2.46) इति प्रातिपदिकसंज्ञा, **सुपो धातुप्रातिपदिकयोः** (2.4.71) इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ अदस् + तरुँ [**ससजुषोः रुँः** (8.2.66) इति रुँत्वम्]
→ अमु + तरुँ [**अदसोऽसेर्दादु दो मः** (8.2.80) इति 'अदस्' इत्यस्य अमु' आदेशः ।]
→ अमुतः [**खरवसानयोर्विसर्जनीयः** (8.3.15) इति विसर्गः]
3) यस्मात् इत्येव
= यस्मात् + तसिल् ['यस्मात्' शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ यद्  + तस्  [**कृत्तद्धितसमासाश्च** (1.2.46) इति प्रातिपदिकसंज्ञा, **सुपो धातुप्रातिपदिकयोः** (2.4.71) इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ य + तस् [**त्यदादीनामः** (7.2.102) इति दकारस्य अकारादेशः । **अतो गुणे** (6.1.97) इति पररूप-एकादेशः ]
→ यतः [**ससजुषो रुँः** (8.2.66) इति रुँत्वम् । **खरवसानयोर्विसर्जनीयः** (8.3.15) इति विसर्गः]
4) अस्मात् इत्येव
= अस्मात् + तसिल् ['अस्मात्' शब्दात् स्वार्थे प्रत्ययविधानम्]
→ इदम् + तस् [**कृत्तद्धितसमासाश्च** (1.2.46) इति प्रातिपदिकसंज्ञा, **सुपो धातुप्रातिपदिकयोः** (2.4.71) इति पञ्चमीप्रत्ययस्य लुक्]
→ इ + तस् [**इदम इश्** (5.3.3) इति 'इदम्' इत्यस्य 'इ' आदेशः ।]
→ इतः [**ससजुषो रुँः** (8.2.66) इति रुँत्वम् । **खरवसानयोर्विसर्जनीयः** (8.3.15) इति विसर्गः]
एवमेव 'बहुतः', 'सर्वतः', 'विश्वतः', 'उभयतः', 'ततः', 'अन्यतः', 'पूर्वतः', 'एकतः' - आदयः शब्दाः सिद्ध्यन्ति । एते सर्वे **तद्धितश्चासर्वविभक्तिः** (1.1.38) इत्यनेन अव्ययसंज्ञां अपि स्वीकुर्वन्ति ।
विशेषः -
1. अनेन सूत्रेण पञ्चमीविभक्त्यन्तात् प्रत्ययः उच्यते, न हि 'पञ्चमीसमर्थात्' इति स्मर्तव्यम् । अत्र समर्थाधिकारः न प्रचलति, अतः अत्र स्वार्थे एव प्रत्ययविधानम् क्रियते, सामर्थ्यम् नापेक्षते ।
2. तसिल्-प्रत्यये परे **तसिलादिष्वाकृत्वसुचः** (6.3.35) इत्यनेन स्त्रीवाचिनः अङ्गस्य पुंवद्भावः भवति ।
यथा - बह्व्याः इत्येव
= बह्वी + तसिल्
→ बहु + तसिल् [पुंवद्वावः]
→ बहुतः ।

Vasu English Summary
--------------------

The affix तसिल् (तस्) comes after the word किम् , a सर्वनाम and बहु when ending in Ablative -5th case.

Vasu English Translation
------------------------

The affix तसिल् (तस्) comes after the word किम् , a सर्वनाम and बहु when ending in Ablative -5th case.
As किम् + तसिल् = कु + तस् (7.2.104) = कुतः, यतः, ततः, बहुतः ॥

Bhashya
-------

पञ्ञ्चम्यास्तसिल् (2165)

Kashika
-------

पञ्चम्यन्तेभ्यः किंसर्वनामबहुभ्यस्तसिल् प्रत्ययो भवति। कुतः। यतः। ततः। बहुतः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्यस्तसिल् स्याद्वा ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi
-----------------------

पञ्चम्यन्तेभ्यः किमादिभ्यस्तसिल् वा स्यात्॥

Balamanorama
------------

**पञ्चम्यास्तसिल्** - तदेव तसिलादिप्रत्ययेषु प्राग्दिशीयेषु परेषु कतिपयान् आदेशान्विधाय तसिलादिप्रत्ययान्वक्तुमुपक्रमते — पञ्चम्यास्तसिल् । किमादिभ्य इति किंसर्वनामबहुभ्य इत्यर्थः । वा स्यादिति ।समर्थाना॑मित्यतो वाग्रहणस्याऽनुवृत्तेरिति भावः ।

Padamanjari
-----------

तसिल्प्रत्ययो भवतीति। यदि पुनः'पञ्चम्याः' 'सप्तम्याः'  इति षष्ठ।लश्रयेण पञ्चम्यादीनां तसिलादय आदेशा विज्ञायेरन्, सुब्लुक्स्वरगुणदीर्घत्वैत्वौत्वस्मायादिविधिप्रतिषेधः। सुब्लुक् - ठव्ययात्यप्ऽ, ततस्त्यः, तत्रत्यः,'सुपो धातुप्रातिपदिकयोः'  इति तसित्रलोर्लुक् प्राप्नोति। स्वरः - तदा, यदा, ठनुदातौ सुप्पितौऽ इत्यनुदातत्वं प्राप्नोति। गुणः - कुतः,'घेङिति'  इति गुणः प्राप्नोति। दीर्घत्वम् - तर्हि, ठतो दीर्गो यञिऽ,'सुपि च'  इति दीर्घत्वं प्राप्नोति। एत्वम् - तर्हि, ठतो दीर्घो यञिऽ'सुपि च'  इति दीर्घत्वं प्राप्नोति। एत्वम् - तेषु, तत्र,'बहुवचने झल्येत्'  प्राप्नोति। औत्वम्-कस्मिन्, कुत्र, ठौत्ऽ ठच्च घेःऽ इत्यौत्वं प्राप्नोति। स्मायादितस्मात्, तस्मिन्, तत्र,'ङसिड्योः स्मात्स्मिनौ'  इति स्मात्स्मिनौ प्राप्नुतः। तस्मात्'पञ्चम्याः सप्तम्या इति पञ्चमी, तसिलादयश्च प्रत्ययाः'  इति युक्तम्। अत एव ठितराभ्यःऽ इति पञ्चमीनिर्द्देशः; इतरथा ठितरासाम्ऽ इति वक्तव्यं स्यात्। यदि तर्हि तसिलादयः प्रत्ययाः, नादेशाः,'तसेश्च'  इति तस्यतेर्धातोरपि दोषः;'प्रतियोगे पञ्चम्यास्तसिः' , ठपादाने चाहीयरुहोःऽ इत्यत्रअप्यदेशत्वात्पञ्चम्यादेशस्य तसेस्तसिलादेशविदानात् ? प्रत्ययपक्षेऽपि न दोषः; तसेरितीकारो विवक्षितः, तेन धातोर्न भविष्यति ॥

Nyaas
-----

`तसिल प्रत्ययो भवति` इति। आदेशा एवामी तसिलादयः पञ्चम्यादीनां स्थाने कस्मात्र क्रियन्ते, एवं हि विभक्तितसंज्ञा न कर्तव्या भवति? अशक्या एत आदेशाः कर्तुम्; आदेशत्वे ह्रेषामव्यायात्? त्यपि  (4.2.103)  - ततस्त्यः, यतस्त्य इत्यत्र **सुपो धातुप्रातिपदिकयोः** (2.4.71)  इति लुक्। लभन्ते हि स्थानिवद्भावेन सुबादेशाः सुबाश्रयं कार्यम्। तत इति, **अनुदात्तौ सुप्पितौ** (3.1.4)  इत्यनुदात्तः। कुत इति, `धेङिति`  (7.3.111)  इति गुणः। एतर्हीति, `सुपि च`  (7.3.102)  इति दीर्घः। तत्रेति, `बहुवचनेझल्येत्?  (7.3.103)  इत्येत्वम्। कुत्रेति, **अच्च घेः** (7.3.119)  इत्यौत्त्वम्। ततः, तत्रेति, **ङसिङ्योः स्मात्स्मिनौ** (7.1.15)  इति स्मात्स्मिनौ। तस्मान्नादेशा अमी क्रियन्ते। यद्येवम्, `तसु उपक्षये` (धा। पा। 1212) इत्यस्मात्? तस्यन्नित्यत्र धातुरूपस्य पञ्चम्याः परस्य `तसेश्च`  (5.3.8)  इति तसिलादेशः प्राप्नोति? नैष दोषः; स्वार्थिकविज्ञानान्न भविष्यति। स्वार्थिका ह्रेते तसिलादयः, तन्मध्ये तसिलादेशो विधीयमानस्तथा विज्ञायते यथा स्वार्थे क्रियामाणः, स्वार्थिकत्वं नातिक्रामति। `अपादाने चाहीयरूहोः`  (5.4.45)  इत्यनेन विहितस्तस्य स्व#आर्थिकस्य साथाने भवंस्तसिलपि स्वार्थिक एव भवति। धातुस्तु प्रातिपदिकादर्थान्तरे वर्तत इति तदादेशो भवंस्तसिल्? स्वार्थिको न भवति॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

पञ्चम्यन्तात् किमादेः स्वार्थे तसिल् स्यात् । पञ्चम्याः प्रातिपदिकान्तर्गतत्वात् 'सुपो धातु' (२-४-७१) इति लुक् । किम् तम् ॥

Sutra Prayogas
--------------

* **मत्तः** (रघुवंशम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्-प्रत्ययः।
* **भवत्तः** (रघुवंशम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्प्रत्ययः।
* **नभस्तः** (रघुवंशम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्प्रत्ययः।
* **सरित्तो** (रघुवंशम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्प्रत्ययः।
* **मनस्तः** (रघुवंशम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्-प्रत्ययः।
* **ततो** (कुमारसम्भवम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्प्रत्ययः।
* **शिरस्तः** (कुमारसम्भवम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्प्रत्ययः।
* **रोधस्तः** (शिशुपालवधम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्प्रत्ययः।
* **वधूकरतः** (शिशुपालवधम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति तसिल्-प्रत्ययः।
* **राजतः** (शिशुपालवधम्): `पञ्चम्यास्तसिल्` इति पञ्चम्यर्थे तसिल्प्रत्ययः।
* **मत्तो** (भट्टिकाव्यम्): `पञ्चम्यास्तसिल` इति तसिल्।