52005: सर्वचर्मणः कृतः खखञौ
===========================

**Padacheda:** सर्व-चर्मणः | S | 5 | 1 | 

कृतः | S | 1 | 1 | 

ख-खञौ | S | 1 | 2 | 

Sutrartha
---------

**तृतीयासमर्थात् सर्वचर्मन्-शब्दात् 'सर्वः कृतः' अस्मिन् अर्थे ख तथा खञ्-प्रत्ययौ भवतः ।**

अस्य सूत्रस्य अर्थज्ञानात् पूर्वम् बिन्दुद्वयम् ज्ञातव्यम् -
1. अनेन सूत्रेण उक्तौ ख-खञ्-प्रत्ययौ 'तृतीयासमर्थात्' उच्येते । अत्र वस्तुतः कोऽपि तृतीयासमर्थः शब्दः नास्ति, परन्तु 'कृतः' इत्यनेन 'तेन कृतः' इति अर्थः स्पष्टीभवति, अतः अत्र 'तृतीयासमर्थात्' सर्वचर्मन्-शब्दात् प्रत्ययविधानम् क्रियते ।
2. यद्यपि अस्मिन् सूत्रे 'सर्वचर्म' शब्दात् प्रत्ययः उच्यते, तथाप्यत्र 'सर्वचर्मन्' इति मूलम् प्रातिपदिकम् नास्ति, यतः 'सर्व' शब्दस्य अन्वयः अत्र 'चर्मन्' इत्यनेन सह न क्रियते, अपितु 'कृतः' इत्यनेन सह क्रियते । 'चर्मणा सर्वम् कृतम्' इति अत्र विग्रहवाक्यं दत्त्वा अग्रे प्रत्ययविधानम् 'सर्वचर्मन्' शब्दात् कर्तव्यम् । अतएव व्याख्यानानि अत्र 'असमर्थ-समासः' अस्ति स्पष्टीकुर्वन्ति ।
इदानीम् सूत्रार्थः स्पष्टः स्यात् - 'तृतीयासमर्थात् 'सर्वचर्मन्'  शब्दात् 'चर्मणा सर्वम् कृतम्' अस्मिन् अर्थे 'ख' तथा 'खञ्' प्रत्ययौ भवतः ।
1. सर्वचर्मन् + ख
→ सर्वचर्मन् + ईन [**आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्** (7.1.2) इति ईन-आदेशः]
→ सर्वचर्म् + ईन [**नस्तद्धिते** (6.4.144) इति टिलोपः[
→ सर्वचर्मीन
→ सर्वचर्मीण [**अट्कुप्वाङ्नुम्व्ययायेऽपि** (8.4.2) इति णत्वम्]
2. सर्वचर्मन् + खञ्
→ सर्वचर्मन् + ईन [**आयनेयीनीयियः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्** (7.1.2) इति ईन-आदेशः]
→ सार्वचर्म + इन [**तद्धितेष्वचामादेः** (7.2.117) इति आदिवृद्धिः]
→ सार्वचर्म् + ईन [**नस्तद्धिते** (6.4.144) इति टिलोपः[
→ सार्वचर्मीन
→ सार्वचर्मीण [**अट्कुप्वाङ्नुम्व्ययायेऽपि** (8.4.2) इति णत्वम्]
चर्मणा सर्वः कृतः सः  सर्वचर्मीणः सार्वचर्मीणः वा स्यूतः  । A bag that is made completely with leather - इत्यर्थः ।

Vasu English Summary
--------------------

The affix ख (ईन) and खञ् comes in the sense of 'wholly made thereof' after the word सर्वचर्मन्।

Vasu English Translation
------------------------

The affix ख (ईन) and खञ् comes in the sense of 'wholly made thereof' after the word सर्वचर्मन्।
The word सर्व is here a part of the sense of the affix, and joins with the word कृतः, and not with चर्मन्. The compounding is in fact made by the affix. Thus सर्वचर्मणकृतः = सर्वचर्मीणः or सार्वचर्मीणः "made wholly of leather."

Kashika
-------

सर्वचर्मन्शब्दात् तृतीयासमर्थात् कृत इत्यस्मिन्नर्थे खखञौ प्रत्ययौ भवतः। सर्वशब्दश्चात्र प्रत्ययार्थेन कृतेन संबध्यते, न चर्मणा। तत्रायमसमर्थसमासो द्रष्टव्यः। सर्वश्चर्मणा कृत इत्येतस्मिन् वाक्यार्थे वृत्तिः। सर्वचर्मीणः। सार्वचर्मीणः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

असमार्थ्येऽपि निपातनात्समासः । सर्वश्चर्मणा कृतः सर्वचर्मीणः । सार्वचर्मीणः ॥

Balamanorama
------------

**सर्वचर्मणः कृतः खखञौ** - सर्वचर्मणः । सर्वचर्मन्शब्दात्तृतीयान्ताच्चर्मणा सर्वं कृतमित्यर्थः खखञौ स्त इत्यर्थः । औचित्यादिह तृतीया समर्थविभक्तिः । नन्विह सर्वशब्दस्य कृते अन्वयाच्चर्मण्यन्वयाऽभावादसामर्थ्यांच्चर्मणा समासाऽसम्भवात्कथं सर्वचर्मन्शब्दात्प्रत्यय इत्यत आह — असामर्थ्येऽपीति । सर्वश्चर्मणा कृत इति विग्रहवाक्यम् । चर्मणा कृत्स्नः कृत इत्यर्थः । सर्वचर्मीण इति । 'नस्तद्धिते' इति टिलोपः । सर्वेण चर्मणा कृत इत्यर्थे तु न खखञौ, व्याख्यानात् ।

Tattvabodhini
-------------

**सर्वचर्मणः कृतः खखञौ** - सर्वचर्मणः ।खश्चे॑त्येव तु नोक्तं, यतोऽप्यनुकर्षः संभाव्येतेति । अत्र तृतीया समर्थविभक्तिः, कृत इति प्रत्ययार्थे चर्मणः करणत्वस्योचितत्वात् । सर्वश्चर्मणेति । सर्वेण चर्मणा कृत इत्यर्थे तद्धितो नेष्यत इति भावः ।

Padamanjari
-----------

तृतीयासमर्थादिति। कृत इति प्रत्यर्थार्थे चर्मणः करणत्वात्सामर्थ्यलभ्या तृतीया समर्थविभक्तिः। सर्वशब्दस्य चर्मशब्देन समासं कृत्वायं निर्द्देशः। सर्वचर्मण इति समासश्च सामर्थ्ये सति भवति, ततश्चर्मशब्देनास्य सम्बन्ध इति कश्चिद्भाम्येतं प्तय्याह - सर्वशब्दश्चात्रेति। कथं तर्हि समासः? इत्याह - तत्रायमिति। अस्मादेव निपातनादिति भावः। किं पुनः कारणं सर्वशब्दः कृतेन सम्बध्यते न चर्मणा ? इत्याह - सर्वश्चर्मणेत्यादि। सर्वश्चर्मणा कृत इति योऽयं वाक्यार्थः, अस्मिंस्तद्धितवृत्तिरिष्यते, यदि चर्मणा सम्बध्येत, ततो यदि सर्वचर्मेति षष्ठीसमासः, ततः सर्वस्म्बन्धैना चर्मणा कृत इत्यर्थः स्यात्। अथ कर्मधारयः, ततः सर्वेण चर्मणा कृत इति, न तु कृतस्य सर्वत्वमुभयथापि लभ्यते। तस्मात्कृतेनैव सम्बन्धो न्याय्य इति भावः ॥

Nyaas
-----

इह कृतः प्रत्ययार्थः। तत्र चर्मणः करणत्वं स्यात्, कर्तृत्वं वा। तत्र यदि करणत्वं तदा नियतं करणलक्षणया तृतीयया भवितव्यम्। अथ कर्त्तृत्वमेव `न लोक`  (2.3.69)  इत्यादिना षष्ठआं प्रतिषिद्धायां कर्त्तृलक्षणा तृतीयैव। तस्मात्? प्रत्ययार्थसामर्थ्यालभ्या तृतीया समर्थविभक्तिरिति मत्वाऽऽह - `तृतीयासमर्थात्` इति। स च सर्वचर्मण इति निर्देशः सर्वशब्दस्य चर्मशब्देन समासं कृत्वा कृतः। ततः `चर्मणैवास्य सम्बन्धो न हयन्यता समास उपपद्यते` इति यो मन्यते, तं प्रत्याह - `सर्वशब्दश्चात्र` इत्यादि। यद्येवम्, असामर्थ्यात्? समासो न प्राप्नोति? इत्यत आह - `तत्रायम्` इत्यादि। अस्मादेव निपातनादित्यभिप्रायः। अथ चर्मणैवभिसम्बन्धः कस्मान्न विज्ञायते? इत्याह - `सर्वश्चर्मणा कृतः` इति। अत्र हि वाक्यार्थे तद्धितवृत्तिरिष्यति। तथा ह्रयमेव वाक्यार्थस्तद्धितानुगतः प्रतीयते। अस्मश्चार्थे वाक्यार्थ एवं तद्धितवृत्तिर्लभ्यते, यदि सर्वशब्दः कृतेन सम्बध्यते न चर्मणा। यदि सर्वशब्दश्चर्मणा सम्बध्यते, सर्वचर्मणा इति षष्ठीसमासो वा स्यात्, कर्मधारयो वा; तत्र षष्ठीसमासे तद्धितान्तात्? सर्वसम्बन्धिना चर्मणा कृत इत्येषोऽर्थः प्रतीयते। कर्मधारये तु सर्वचर्मणा कृत इत्येषोऽर्थः। न चायं द्विष्प्रकारो यस्तद्धितान्तादवसीयते, अपि तु सर्वचर्मणा कृत इत्ययमेव। तस्मादशक्यः सर्वशब्दस्य चर्मणा सम्बन्धो विज्ञातुमिति कृतेनैव सम्बन्धो युक्तः॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

अस्मात् तेन कृते खखञौ स्तः । सर्वचर्मणा कृतः सर्वचर्मीणः कुम्भः । सार्वचर्मीणः ॥