51112: समापनात् सपूर्वपदात्
===========================

**Padacheda:** समापनात् | S | 5 | 1 | 

सपूर्वपदात् | S | 5 | 1 | 

Sutrartha
---------

**'अस्य प्रयोजनम्' अस्मिन् अर्थे समस्तपदस्य उत्तरपदम् 'समापन' इति अस्ति चेत् तस्मात् शब्दात् छ-प्रत्ययः भवति ।**

प्रयोजनम् इत्युक्ते उद्देशः / कारणम् / फलम् (goal / purpose) । प्रथमासमर्थात् उद्देशवाचीशब्दात् 'अस्य' इत्यस्मिन् अर्थे **प्रयोजनम्** (5.1.109) इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण ठञ्-प्रत्ययः भवति । परन्तु यस्य शब्दस्य उत्तरपदम् 'समापन' (= समाप्तिः
/ अन्तः / completion / conclusion) इति वर्तते तस्मात् शब्दात् एतम् औत्सर्गिकप्रत्ययं बाधित्वा छ-प्रत्ययः विधीयते । यथा -
1. छन्दःसमापनम् प्रयोजनमस्य सः छन्दःसमापनीयः वर्गः ।
2. व्याकरणसमापनम् प्रयोजनमस्य सः व्याकरणसमापनीयः पाठः ।

Vasu English Summary
--------------------

The affix छ (ईय) comes in the same sense of 'that whose purpose is this' after the word समापन when it has a word in composition preceding it.

Vasu English Translation
------------------------

The affix छ (ईय) comes in the same sense of 'that whose purpose is this' after the word समापन when it has a word in composition preceding it.
This debars ठञ् ॥ Thus छन्दः समापनं प्रयोजनमस्य = छन्दः समापनीयम्, व्याकरण समापनीयम् ॥ The specific mention of the word पद in the aphorism indicates that the rule will not apply when a word other than a '*pada*,' such as the affix '*bahuch*,' (5.3.68) precedes the word *Samapana*.

Kashika
-------

समापनशब्दात् सपूर्वपदाद् विद्यमानपूर्वपदाच्छः प्रत्ययो भवति तदस्य प्रयोजनमित्येतस्मिन् विषये। ठञोऽपवादः। छन्दस्समापनं प्रयोजनमस्य छन्दःसमापनीयम्। व्याकरणसमापनीयम्। पदग्रहणं बहुच्पूर्वनिरासार्थम्॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

व्याकरणसमापनं प्रयोजनमस्य व्याकरणसमापनीयम् ॥

Balamanorama
------------

**समापनात् सपूर्वपदात्** - समापनात्सपूर्वपदात् । सपूर्वपदात्समापनशब्दादस्य प्रयोजनमित्यर्थे छः स्यादित्यर्थः । व्याकरणसमापनीय इति । 'मङ्गलाचार' इति शेषः ।

Tattvabodhini
-------------

**समापनात् सपूर्वपदात्** - सपूर्वपदादिति । विद्यमानपूर्वपदादित्यर्थः ।

Nyaas
-----

अथ पदग्रहणं किमर्थम्, सपूर्वादित्येवोच्येत? इत्यत आह - `पदग्रहणम्` इत्यादि। असति हि पदग्रहणे, ईषदसमाप्तं समापनं बहुसमापनं तत्? प्रयोजनमस्येति तत्रापि प्राप्नोति; भवति ह्रयं समापनशब्दः सपूर्वः। पदग्रहणे तु सति न भवति; बहुचप्रत्ययस्यापदत्वात्॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

उक्तार्थे छः स्यात् । व्रतसमापनीयमन्नदानम् ।।