51097: व्युष्टादिभ्योऽण् ======================== **Padacheda:** व्युष्टादिभ्यः | S | 5 | 3 | अण् | S | 1 | 1 | Sutrartha --------- **व्युष्टादिगणस्य सप्तमीसमर्थेभ्यः शब्देभ्यः 'दीयते' तथा 'कार्यम्' एतयोः अर्थयोः अण् प्रत्ययः भवति ।** 'दीयते' तथा 'कार्यम्' (= करणीयम् / कर्तुम् शक्यम्) एतयोः अर्थयोः व्युष्टादिगणस्य शब्देभ्यः अण् प्रत्ययः विधीयते । व्युष्टादिगणः अयम् - व्युष्ट, नित्य, निष्क्रमण, प्रवेशन, तीर्थ, सम्भ्रम, आस्तरण, सङ्ग्राम, सङ्घात, अग्निपद, पीलुमूल, प्रवास, उपसङ्क्रमण । उदाहरणानि - 1. व्युष्टे (दिने / प्रभाते) दीयते कार्यम् वा तत् वैयुष्टम् । प्रकिया इयम् - व्युष्ट + अण् → व् ऐ य् उ ष्ट + अ [ 'व्युष्ट' अयम् शब्दः 'वि + उष् + क्त' इति निर्मितः अस्ति अतः अत्र यकारः पदान्तः अस्ति । अस्यां स्थितौ **तद्धितेष्वचामादेः** (7.2.117) इत्यनेन आदिवृद्धौ प्राप्तायां तां बाधित्वा **न य्वाभ्यां पदान्ताभ्यां पूर्वौ तु ताभ्यामैच्** (7.3.3) इति ऐच् आगमः भवति ।] → वैयुष्ट् + अ [**यस्येति च** (6.4.148) इति अकारलोपः] → वैयुष्ट 2. नित्यम् दीयते कार्यम् वा तत् नैत्यम् । 3. तीर्थे दीयते कार्यम् वा तत् तैर्थम् । 4. अग्निपदे दीयते कार्यम् वा तत् आग्निपदम् । ज्ञातव्यम् - कौमुदीकारः अत्र एकम् वार्त्तिकम् पाठयति - । इत्युक्ते, 'अग्निपद', 'पीलुमुल' एतयोः विषये अपि अस्य सूत्रस्य प्रसक्तिः अस्ति - इति । कौमुदीकारस्य मतेन एतौ शब्दौ व्युष्टादिगणे न विद्येते, अतः एतयोः विषये विशिष्टम् वार्त्तिकम् कृतमस्ति । परन्तु काशिकाकारः तु एतौ शब्दौ व्युष्टादिगणे एव पाठयति, अतः तस्य मतेन अस्य वार्त्तिकस्य आवश्यकता एव न वर्तते । Vasu English Summary -------------------- The affix अण् comes after the words व्युष्ट etc. in the Locative -7th case in construction, the sense of 'being given therein or done therein'. Vasu English Translation ------------------------ The affix अण् comes after the words व्युष्ट etc. in the Locative -7th case in construction, the sense of 'being given therein or done therein'. Thus व्युष्टे दीयते कार्यं वा = वैयुष्टम्, नैत्यम् ॥ Vart:- So also after the words अग्निपद &c. As, आग्निपदम्, पैलमूलम् ॥ This *Vartika* can be dispensed with, as the word अग्निपद &c can be included in the व्युष्टादि list of words. 1 व्युष्ट, 2 नित्य, 3 निष्क्रमण, 4 प्रवेशन, 5 उपसंक्रमण, 6 तीर्थ, 7 अस्तरण (आस्तरण), 8 संग्राम, 9 संघात, 10 अग्निपद, 11 पीलुमूल (पीलु, मूल), 12 प्रवास, 13 उपवास, 14 संभ्रम, 15 दीर्घ. ॥ Bhashya ------- व्युष्टादिभ्योऽण् (1979) (अण्प्रत्ययाधिकरणम्) (5676 उपसंख्यानवार्तिकम्॥ 1 ॥) - अण्प्रकरणेऽग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम् - (भाष्यम्) अण्प्रकरणेऽग्निपदादिभ्य उपसंख्यानं कर्तव्यम्॥ (अग्निपदादिभ्य उपसंख्यानस्य स्थलसम्भवबोधकं भाष्यम्) त्रीणीमान्यण्ग्रहणानि - व्युष्टादिभ्योऽण्, समयस्तदस्य प्राप्तम् ऋतोरण् (5.1.104,105)। प्रयोजनम् विशाखाषाढादण् मन्थदण्डयोः (109,110) इति। तत्र न ज्ञायते कतरस्मिन्नण्प्रकरणे अग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम्॥ (उपसंख्यानस्थलनिश्चायकभाष्यम्) अविशेषात्सर्वत्र। व्युष्टादिभ्योऽण् भवतीत्युक्त्वाऽग्निपदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम्। अग्निपदे दीयते कार्यं वा - आग्निपदम्, पैलुमूलम्। समयस्तदस्य प्राप्तमृतोरण्, अग्निपदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम्। उपबस्ता प्राप्तोऽस्यौपवस्त्रम्, प्राशिता प्राप्तोऽस्य प्राशित्रम्। प्रयोजनं विशाखाषाढादण् मन्थदण्डयोः, अग्निपदादिभ्यश्चेति वक्तव्यम्। चूडा प्रयोजनमस्य - चौडम्, श्रद्धा प्रयोजनमस्य - श्राद्धम्॥ Kashika ------- तत्रेति सप्तमीसमर्थेभ्यो व्युष्टादिभ्यो दीयते कार्यमित्येतयोरण् प्रत्ययो भवति। व्युष्टे दीयते कार्यं वा, वैयुष्टम्। नैत्यम्॥ अण्प्रकरणे अग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम्॥ आग्निपदम्। पैलुमूलम्। किं वक्तव्यम्? न वक्तव्यम्। अत्रैव ते पठितव्याः॥ व्युष्ट। नित्य। निष्क्र मण। प्रवेशन। तीर्थ। संभ्रम। आस्तरण। संग्राम। संघात। अग्निपद। पीलुमूल। प्रवास। उपसंक्रमण। व्युष्टादिः॥ Siddhanta Kaumudi ----------------- व्युष्टे दीयते कार्यं वा वैयुष्टम् । व्युष्ट, तीर्थ, संग्राम, प्रवास इत्यादि । (वार्तिकम्) ॥ अग्निपदे दीयते कार्यं वाग्निपदम् । पैलुमूलम् ॥ Balamanorama ------------ **व्युष्टादिभ्योऽण्** - अथ ठञ्विधिर्निरूप्यते — व्युष्टादिभ्योऽण् ।तत्र च दीयते कार्य॑मित्यनुवर्तते । दीयते कार्यं वेत्यर्थे सप्तम्यन्तेभ्यो व्युष्टादिभ्योऽण्स्याट्ठञोऽपवादः । व्युष्टं — प्रभातम् । वैयुष्टमिति । अणिन य्वाभ्या॑मित्यैच् । Tattvabodhini ------------- **व्युष्टादिभ्योऽण्** - व्युष्टादिभ्योऽण् । व्युष्टशब्दः कालवाची दिवसमुके वर्तते । Padamanjari ----------- प्युष्टशब्दः कालवाची दिवसमुखे वर्तते, तत्साहचर्यान्नित्यशब्दस्यापि कालवाचिनो ग्रहणम्, नाकासादिवृतेः। तत्र चात्यन्तसंयोगे द्वितीया भवतीति सप्तम्यधिकरेऽपि द्वितीयान्तात्प्रत्ययः। नित्यं दीयते कार्यं वा नैत्यम्। ठणप्रकरणेऽग्रिपदादिभ्य उपसंख्यानम्ऽ इत्येतत्प्रत्याचष्टे - न वक्तव्यमिति। न कर्तव्यमित्यर्थः। कथमित्याह - अत्रेव पठितव्यास्त इति। आदिशब्दः प्रकारवाच्याश्रयणीय इत्युक्तं भवति; अन्यथा तत्रैव पठयेरन्, उपसंख्यानं वा क्रियेत, को विशेषः ? अण्ग्रहणमनर्थकं भववदित्यनुवतिष्यते, तेनाणेव भविष्यति। न चैवं व्युष्टनित्यशब्दाभ्याम्'कालाट्ठञ्' इत्यस्य प्रसङ्गः, पूर्वेणैव ठञः सिद्धत्वात् ? सत्यम्; ठादिशब्दः प्रकारवाचीऽ इत्युक्तम्, तत्र यदी वृद्धेष्वप्येतत्कदाचिप्रवर्तते, तदा च्छः स्यात्। पठितेषु तु नास्ति दोषः ॥ Nyaas ----- व्युष्टशब्दोऽयं कालशब्दः। तत्साहचर्यान्नित्यशब्दोऽपि कालशब्द एव गृह्रते। नाकाशादिवचनः। तेन तत्र सप्तम्यपवादः `कालध्वनोरत्यन्तसंयोगे` (2.3.5) इति द्वितीया भवति। तेन सप्तम्यधिकारेऽपि नित्यशब्दाद्द्वितीयासमर्थादेव प्रत्ययः। नित्यं दीयते `नैत्यम्`। सर्वकाले दीयते इत्यर्थः। `अण्प्रकरणे` इत्यादि। पदेतत्? कात्यायनेनोक्तम्? `अण्प्रकरणे अग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम्` (वा।532) इत्येतन्न वक्तव्यम्। कथं तह्र्रण्? स्यात्? व्युष्टादिष्वेवाग्निपदादयः पठितव्या। अथाण्ग्रहणं किमर्थम्, यावता भववत्` (5.1.95) इत्येतदिहानुवर्तते, तेनैवात्राणपि भविष्यति? नैवं शक्यम्; एवं हि सति व्युष्टनित्यशब्दाभ्यां **कालाट्ठञ्** (4.3.11) इति ठञ्? स्यात्; नैष दोषः; तत्र पुनरारम्भसामर्थ्याद्यष्ठञा बाधितः स एव भविष्यति। कः पुनरसौ? अणेव। एवमपि तीर्थशब्दात्? द्व्यजृद्ब्राआहृणादि (4.3.72) सूत्रेण ठग्विहित इति ततष्ठगेव स्यात्। ये चात्र प्रवेशनादयोऽन्तोदात्ताः; तेभ्यष्ठञ्? स्यात्? `ब्राह्वचोऽन्तोदात्ताट्ठञ् (4.3.97) इति; तेभ्यो भवार्थे ठञो विहितत्वात्। तस्मादण्ग्रहणं कर्तव्यम्॥ Prakriyasarvasvam ----------------- 'व्युष्टनित्यनिष्क्रमणप्रवेशनतीर्थसंग्रामसङ्घाताग्निपदपीलुमूलादिभ्यः' (स० ५-१-१०२) । व्युष्टं प्रभातं तत्र देयं कार्यं वा वैयाष्टम् । नैत्यम् । नैष्क्रमणम् । प्रावेशनम् । तैर्थम् । साङ्ग्रामम् । सांघातम् । आग्निपदम् । पैलुमूलम् । आयुक्तेः प्रावासम् । औपवासम् । पार्वणम् । श्राद्धम् ॥ Vartika ------- अग्निपदादिभ्य उपसंख्यानम् । Sutra Prayogas -------------- * **सांनिपातिके** (कुमारसम्भवम्): `संनिपाताच्च` इति ठक्।