51085: समायाः खः
================

**Padacheda:** समायाः | S | 5 | 1 | 

खः | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**द्वितीयासमर्थात्  'समा'शब्दात् 'अधीष्टः', 'भृतः', 'भूतः' तथा 'भावी' एतेषु अर्थेषु ख-प्रत्ययः भवति ।**

**तमधीष्टो भृतो भूतो भावी** (5.1.80) इत्यनेन द्वितीयासमर्थात् शब्दात्  'अधीष्टः' / 'भृतः' / 'भूतः' तथा 'भावी' एतेषु अर्थेषु औत्सर्गिकः ठञ्-प्रत्ययः उक्तः अस्ति । तं बाधित्वा 'समा' (= 'वर्षम्' इत्यर्थः) शब्दस्य विषये वर्तमानसूत्रेण ख-प्रत्ययः विधीयते । चतुर्षु अपि अर्थेषु 'समा + ख → समीन' इति रूपम् सिद्ध्यति । यथा -
1. समामधीष्टः समीनः अध्यापकः । एकवर्षं यावत् सत्कारपूर्वकम् येन सह व्यापारः क्रियते, सः समीनः अध्यापकः ।
2. समाम् भृतः समीनः सेवकः । एकवर्षं यावत् वेतनं दत्त्वा यस्मात् कार्यम् क्रियते, सः समीनः सेवकः ।
3. समाम् भूतः समीनः ज्वरः । एकवर्षं यावत् यः अविद्यत, सः समीनः ज्वरः ।
4. समाम् भावी समीनः उत्सवः । एकवर्षं यावत् यः भविष्यतिः, सः समीनः उत्सवः ।
सर्वत्र प्रक्रिया इयम् -
समा + ख
→ समा + ईन [**आयनेयीनियीयः फढखच्छघां प्रत्ययादीनाम्** (7.1.2) इति ईन-आदेशः]
→ सम + ईन  [<!भस्याढेः तद्धिते पुंवद्भावो वक्तव्यः!> अनेन वार्त्तिकेन पुंवद्भावः]
→ सम् + ईन [**यस्येति च** (6.4.148) इति अकारलोपः]
→ समीन
अस्य सूत्रस्य विषये काशिकाकारः वदति - 'केचित् तु **तेन निर्वृत्तम्** (5.1.79) इति सर्वत्र अनुवर्तयन्ति' । इत्युक्ते, केषाञ्चन मतेन 'समा' शब्दात् वर्तमानसूत्रेण उक्तः ख-प्रत्ययः **तमधीष्टो भृतो भूतो भावी** (5.1.80) इत्यस्य विषये तु भवत्येव, परन्तु **तेन निर्वृत्तम्** (5.1.79) ) इत्यस्यविषये अपि भवति। यथा - समया निर्वृत्तम् समीनम् (एकवर्षम् यावता कालेन निष्पादितम् - इत्यर्थः) ।
ज्ञातव्यम् - अत्र **तमधीष्टो भृतो भूतो भावी** (5.1.80)  इत्यस्मात् 'अधीष्टः', 'भृतः' तथा 'भावी' एते शब्दाः   मण्डूकप्लुत्या स्वीक्रियन्ते । 'तम्' तथा 'भूतः' एतौ शब्दौ तु पूर्वसूत्रे अपि अनुवर्तेते, अतः तस्मात् अत्रापि तौ स्वीक्रियेते ।

Vasu English Summary
--------------------

The affix ख (ईन) comes in the four-fold senses of 'solicited', 'hired', 'lasted' and 'will last', after the word समा।

Vasu English Translation
------------------------

The affix ख (ईन) comes in the four-fold senses of 'solicited', 'hired', 'lasted' and 'will last', after the word समा।
This debars ठञ् ॥ Thus समामधीष्टो, भृतो भूतो भावी वा = समीनः ॥ Some say, the sense of the affix is तेन निर्वृत्तम् (5.1.79), as समया निर्वृत्तः = समीनः ॥

Kashika
-------

अधीष्टादयश्चत्वारोऽर्था अनुवर्तन्ते। समाशब्दाद् द्वितीयासमर्थादधीष्टादिष्वर्थेषु खः प्रत्ययो भवति। ठञोऽपवादः। समामधीष्टो भृतो भूतो भावी वा समीनः। केचित् तु  **तेन निर्वृत्तम्** (५.१.७९) इति सर्वत्रानुवर्तयन्ति। समया निर्वृत्तः समीनः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

समामधीष्टो भृतो भूतो भावी वा समीनः ॥

Balamanorama
------------

**समायाः खः** - समायाः खः । मण्डूकप्लुत्यातमधीष्टो भृतो भूतो भावी॑ति कृत्स्नमेव सूत्रमनुवर्तते । समाशब्दाद्द्वितीयान्तादधीष्टादिष्वर्थेषु खः स्यादित्यर्थः ।

Tattvabodhini
-------------

**समायाः खः** - समायाः खः ।हायनोऽस्त्री शरत्समाः॑इत्यमरः । समामधीष्ट इत्यादि । अधीष्टादय श्चात्वारोऽर्था अत्राप्यनुवर्तन्त इति भावः ।

Padamanjari
-----------

सर्वत्रेति। पूर्वत्र, अत्र, परत्र च। तेन परिजय्य-लभ्य-कार्य-सुकरमिति यावत् ॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

समया निर्वृत्तादिः समीनः ॥