51061: सप्तनोऽञ् छन्दसि
=======================

**Padacheda:** सप्तनः | S | 5 | 1 | 

अञ् | S | 1 | 1 | 

छन्दसि | S | 7 | 1 | 

Sutrartha
---------

**'अस्य वर्गस्य परिमाणम्' अस्मिन् अर्थे प्रथमासमर्थात् 'सप्तन्' शब्दात् वेदेषु अञ्-प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।**

'सप्त अस्य वर्गस्य परिमाणम्' अस्मिन् अर्थे वेदेषु सप्त-शब्दात् अञ्-प्रत्ययः कृतः दृश्यते -
सप्त अस्य वर्गस्य परिमाणम्
= सप्त + अञ्
→ साप्त [**तद्धितेष्वचामादेः** (7.2.117) इति आदिवृद्धिः]
यथा - ऋग्वेदे 1.20.7 इत्यत्र 'ते नो॒ रत्ना॑नि धत्तन॒ त्रिरा साप्ता॑नि सुन्व॒ते' अयम् प्रयोगः दृश्यते । अत्र 'साप्तानि' इत्युक्ते 'सप्त येषां परिमाणम्, तानि वर्गाणि' इति अर्थः ।
अस्य सूत्रस्य विषये कौमुदीकारः अस्मिन् सूत्रे कानिचन वार्त्तिकानि अपि पाठयति । तानि एतानि -
1. <!शन्शतोर्डिनिश्छन्दसि तदस्य परिमाणमित्यर्थे वाच्यः!> । इत्युक्ते, 'तद् अस्य वर्गस्य  परिमाणम्' अस्मिन् अर्थे वेदेषु 'शन्' तथा 'शत्' इत्यन्ताः शब्दाः 'डिनि' प्रत्ययमपि स्वीकुर्वन्ति ।
उदाहरणम्
अ)  पञ्चदशन् + डिनि → पञ्चदशिन् ।  यथा - 'आरण्यास्तेषां दश पञ्चदशिन एकादश दशिनः' इति मानवश्रौत्रसूत्रे उल्लेखः अस्ति ।
आ) त्रिंशत् + डिनि → त्रिंशिन् ।
वस्तुतः एतत् वार्त्तिकम्  भाष्यकारेण **प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः** (5.2.37) इत्यत्र पाठ्यते ।
2. <!विंशतेश्चेति वाच्यम्!> । 'विंशति' शब्दात् अपि , 'तद् अस्य वर्गस्य  परिमाणम्' अस्मिन् अर्थे वेदेषु 'डिनि' प्रत्ययः कृतः दृश्यते ।विंशतिः परिमाणमस्य तत् = विंशति + डिनि -→ विंशिन् ।
एतत् वार्त्तिकम्  अपि भाष्यकारः **प्रमाणे द्वयसज्दघ्नञ्मात्रचः** (5.2.37) इत्यत्र पाठयति  ।
3. <!युष्मदस्मदोः सादृश्ये वतुब्वाच्यः!> । 'युष्मद्' तथा 'अस्मद्' एताभ्याम् सर्वनामशब्दाभ्याम् 'सादृश्यम्' दर्शयितुम् 'वतुँप्' प्रत्ययः भवति ।   यथा -
अ) युष्मत् + वतुँप्
→ युष्मत् + वत् [इत्संज्ञालोपः]
-> त्वत् +  वत् [**प्रत्ययोत्तरपदयोश्च** (7.2.98) इत्यनेन 'युष्म' इत्यस्य 'त्व' आदेशः भवति ।]
→ त्वावत्    [**आ सर्वनाम्नः** (6.3.91) इति आकारादेशः । **अकः सवर्णे दीर्घः** (6.1.101) इति सवर्णदीर्घः ]
यथा - ऋग्वेदे 6.30.4 - 'स॒त्यमित्तन्न त्वावाँ॑ अ॒न्यो अ॒स्तीन्द्र॑' ।
आ) अस्मत् + वतुँप्
→ अस्मत् + वत्  [इत्संज्ञालोपः]
→ मत् + वत्  [**प्रत्ययोत्तरपदयोश्च** (7.2.98) इत्यनेन 'अस्म' इत्यस्य 'म' आदेशः भवति ।]
→ मावत् [**आ सर्वनाम्नः** (6.3.91) इति आकारादेशः । **अकः सवर्णे दीर्घः** (6.1.101) इति सवर्णदीर्घः ]
यथा - ऋग्वेदे 1.17.2 - गन्ता॑रा॒ हि स्थोऽ॑वसे॒ हवं॒ विप्र॑स्य॒ माव॑तः ।
एतत् वार्त्तिकम् भाष्यकारः काशिकाकारः च **यद्तदेतेभ्यः परिमाणे वतुप्** (5.2.39) इत्यत्र पाठयति ।

Vasu English Summary
--------------------

The affix अञ् (+/- अ) comes after the word सप्तन् in the छन्दस् (Vedas) when the meaning is that of a वर्ग।

Vasu English Translation
------------------------

The affix अञ् (+/- अ) comes after the word सप्तन् in the छन्दस् (Vedas) when the meaning is that of a वर्ग।
As सप्त साप्तान्यसृजन् ॥ The phrase तदस्य परिमाणं is understood here.

Kashika
-------

वर्ग इत्येव। तदस्य परिमाणमिति च। सप्तन्शब्दात् छन्दसि विषयेऽञ् प्रत्ययो भवति वर्गेऽभिधेये। स॒प्त साप्ता॑नि (तु० — तै०सं०५.४.७.५) असृजत्॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

तदस्य परिमाणम् - (SK1723) इति वर्ग इति च । सप्त साप्तानि असृजत् (सप्त॑ सा॒प्तानि॑ असृजत् ॥<! शन्शतोर्डिनिश्छन्दसि तदस्य परिमाणमित्यर्थे वाच्यः !> (वार्तिकम्) ॥ पञ्चदशिनोऽर्धमासाः । त्रिंशिनोमासाः ।<!विंशतेश्चेति वाच्यम् !> (वार्तिकम्) ॥ विंशिनोऽङ्गिरसः ।<!युष्मदस्मदोः सादृश्ये वतुब्वाच्यः !> (वार्तिकम्) ॥ त्वाववतः पुरूवसो (त्वाव॑वतः पुरूवसो) । न त्वावाँ अन्यः (न त्वावाँ॑ अ॒न्यः) । यज्ञं विप्रस्य मावतः (यज्ञं विप्र॑स्य मा॑वतः) ॥

Nyaas
-----

संख्यालक्षणे कनि प्राप्ते सप्तञ्शब्दाच्छन्दस्यञ्विधानम्॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

तदस्य परिमाणमित्यर्थे वर्गे वाच्ये सप्तनः अञ् स्यात् । साप्तानि प्रीणाति । सप्तपरिमितान् वर्गानित्यर्थः ।