51006: शरीरावयवाद्यत्
=====================

**Padacheda:** शरीर-अवयवात् | S | 5 | 1 | 

यत् | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**'हितम्' अस्मिन् अर्थे चतुर्थीसमर्थात् शरीरस्य अवयववाचि-प्रातिपदिकात् यत्-प्रत्ययः भवति ।**

'हितम्' इत्युक्ते 'योग्यम् / आवश्यकम् / हितकारकम् / उपयोगी / उपयुक्तम् ' । 'हितम्' अस्मिन् अर्थे चतुर्थीसमर्थात् प्रातिपदिकात् **प्राग्क्रीतात् छः** (5.1.1) इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण छ-प्रत्यये प्राप्ते इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण छ-प्रत्यये प्राप्ते; शरीरस्य अवयवस्य विषये तस्य अपवादरूपेण यत्-प्रत्ययः भवति ।
1. दन्ताय हितम् दन्त्यम् मञ्जनम् ।
2. कण्ठाय हितम् कण्ठ्या ओषधिः ।
3. ओष्टाभ्यां हितम् ओष्ठ्यम् घृतम् ।
अत्र वार्त्तिकद्वयं ज्ञातव्यम् -
1. <!नस् नासिकायाः!> । इत्युक्ते, नासिकाशब्दस्य यत्-प्रत्यये परे नस्-आदेशः भवति ।
यथा - नासिकायै हितम्
= नासिका + यत्
→ नस् + य [<!नस् नासिकायाः!> इति नासिका-इत्यस्य नस्-आदेशः]
→ नस्य ।
2. <!यत्प्रकरणे रथाच्चोपसंख्यानं कर्तव्यम्!> । इत्युक्ते, 'रथ'शब्दात् अपि 'हितम्' अस्मिन् अर्थे यत्-प्रत्ययः भवति । रथाय हितम् रथ्यम् चक्रम् ।
ज्ञातव्यम् -
1. **शरीरावयवाच्च** (4.3.55) इति किञ्चन सूत्रम् **तत्र भवः** (4.3.53) अस्मिन् अर्थे पाठितमस्ति । अनेन सूत्रेण अपि शरीरस्य अवयववाचिशब्दात् यत्-प्रत्ययः एव भवति, परन्तु सः 'भवः' अस्मिन् अर्थे जायते । यथा - दन्ते भवः दन्त्यः । वर्तमानसूत्रेण तु 'हितम्' अस्मिन् अर्थे प्रत्ययः विधीयते ।
2. अनेन सूत्रेण उक्तः यत्-प्रत्ययः तदन्तस्य विषये अपि भवति । यथा,  दन्ताय हितम् दन्त्यम् ; राजदन्ताय हितम् राजदन्त्यम् । अस्मिन् विषये **असमासे निष्कादिभ्यः** (5.1.20) इत्यत्र विस्तारेण निरूपितमस्ति ।

Vasu English Summary
--------------------

The affix यत् comes in the sense of 'good for that' after a word denoting a part of the body.

Vasu English Translation
------------------------

The affix यत् comes in the sense of 'good for that' after a word denoting a part of the body.
The word शरीर means animal organism. This debars छ, thus, द꣡न्त्यम् 'good for the teeth.' क꣡ण्ठ्यम्, ओ꣡ष्ठ्यम्, ना꣡भ्यम्, न꣡स्यम् such as dentrifice, snuff, oil &c. See (6.1.213).

Bhashya
-------

शरीरावयवाद्यत् (1888) (5596 संग्राहकवार्तिकम्॥ 1 ॥) - यत्प्रकरणे रथाच्च - (भाष्यम्) यत्प्रकरणे रथाच्चोपसंख्यानं कर्तव्यम्। रथाय हिता-रथ्या॥

Kashika
-------

शरीरं प्राणिकायः। शरीरावयववाचिनः प्रातिपदिकाद् यत् प्रत्ययो भवति तस्मै हितमित्येतस्मिन् विषये। छस्यापवादः। दन्त्यम्। कण्ठ्यम्। ओष्ठ्यम्। नाभ्यम्। नस्यम्॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

दन्त्यम् । कण्ठ्यम् ।<!नस् नासिकायाः !> (वार्तिकम्) ॥ नस्यम् । नाभ्यम् ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi
-----------------------

दन्त्यम्। कण्ठ्यम्। नस्यम्॥

Balamanorama
------------

**शरीरावयवाद्यत्** - शरीरावयवाद्यत् । शरीरावयवविशेषवाचकाच्चतुथ्र्यन्ताद्धितमित्यर्थे यत्स्यादित्यर्थः । छस्यापवादः । नस्यमिति । नासिकायै हितमित्यर्थः । 'पद्दन्' इति नस्, प्रभृतिग्रहणमस्य प्रकारार्थत्वात् । भाष्ये तुनासिकाया यत्-तस्-क्षुद्रेषु नस् इति पठितम् । नाभ्यमिति । नाभये हितमित्यर्थः । नाभिरत्र शरीरावयवः । रथावयवत्वे तु नभादेश उक्तः ।

Tattvabodhini
-------------

**शरीरावयवाद्यत्** - नस्यमिति । नासिकायै हितम् ।नासिकायां भव॑मिति विग्रहे तुशरीरैवयवाच्चे॑ति यत् । नस्यम् । तस्युदाहरणं -नस्तः ।अपादाने चाहीयरुहो॑रिति तसिः । क्षुद्रे तु — नासिकायाः क्षुद्रो नःक्षुद्रः ।सुप्सुपे॑ति समासः । नाभ्यमिति ।नाभि नभं चे॑ति नभादेशो रथनाभावेव प्रवर्तते, तस्य गवादियता संनियोगशिष्टत्वादिति भावः ।

Padamanjari
-----------

शरीरं प्राणिकाय इति। एतेनैतद्दर्शयति-शीर्यत इति शरीरमिति शृणातेरीरन्प्रत्ययमुत्पाद्य यद्यपि शरीरशब्दो व्युत्पाद्यते, तथापि योगरूढत्वात्प्राणिकाय एव वर्तते, न घटादाविति ॥  खलयवमाषतिलवृषब्रह्मणश्च ॥

Nyaas
-----

शीर्यत इति शरीरम्, तेन घटादेरपि ग्रहणं भविष्यतीत्यत आह - `शरीरं प्राणिकायः` इति। एतेन रूढिरियमिति दर्शयति। गवादावेति शरीरावयववाचिनः। तत्र तु याः प्रकृतयस्ताभ्योऽनेनापि पूर्वेणापि वा यति विशे षो नास्त्येव। यत्र विशेषः - `नाभि नभञ्च` (ग।सू।106) इति, स विशेषस्तत्रैव वेदितव्य एव॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

चक्षुष्यमञ्जनम् ॥

Vartika
-------

यत्प्रकरणे रथाच्च ।

Sutra Prayogas
--------------

* **स्तन्यम्** (शिशुपालवधम्): `शरीरावयवाद्यत्` इति यत्प्रत्ययः।
* **शिरस्य** (भट्टिकाव्यम्): `शरीरावयवाद्यत्` इति यत्।