44011: श्वगणाट्ठञ्च
===================

**Padacheda:** श्वगणात् | S | 5 | 1 | 

ठञ् | S | 1 | 1 | 

च | S | 0 | 0 | 

Sutrartha
---------

**'चरति' अस्मिन् अर्थे तृतीयासमर्थात् 'श्वगण' शब्दात् ष्ठन् तथा ठञ् प्रत्ययौ भवतः ।**

श्वगणेन (श्वानपथकस्य साहाय्येन) यः चरति, तस्य निर्देशं कर्तुम् तृतीयासमर्थात् 'श्वगण'शब्दात् 'ष्ठन्' तथा 'ठञ्' प्रत्ययौ भवतः । यथा -
1. श्वगणेन चरति सः
= श्वगण + ष्ठन्
→ श्वगण + ठ [इत्संज्ञालोपः]
→ श्वगण + इक [**ठस्येकः** (7.3.50) इति इक्-आदेशः]
→ श्वगण् + इक [**यस्येति च** (6.4.148) इति अकारलोपः]
→ श्वगणिक ।
स्त्रीलिङ्गे विवक्षिते प्रत्ययस्य षित्वात् **षिद्गौरादिभ्यश्च** (4.1.41) इत्यनेन ङीष्-प्रत्ययं कृत्वा 'श्वगणिकी' इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।
2. श्वगणेन चरति सः
= श्वगण + ठञ्
→ श्वगण + ठ [इत्संज्ञालोपः]
→ श्वगण + इक [**ठस्येकः** (7.3.50) इति इक्-आदेशः]
→ श्वागण + इक [**तद्धितेष्वचामादेः** (7.2.117) इति आदिवृद्धिः]
→ श्वागण् + इक  [**यस्येति च** (6.4.148) इति अकारलोपः]
→ श्वागणिक ।
स्त्रीलिङ्गे विवक्षिते  **टिड्ढाणञ्** (4.1.41) इत्यनेन ङीप्-प्रत्ययं कृत्वा 'श्वागणिकी' इति प्रातिपदिकं सिद्ध्यति ।
ज्ञातव्यम् -  'श्वन्' अयम् शब्दः **द्वारादीनां च** (7.3.4) इत्यत्र द्वारादिगणे निर्दिष्टः अस्ति, अतः वस्तुतः 'श्वगण' इत्यत्र आदिवृद्धिं बाधित्वा ऐच्-आगमः भवेत् । परन्तु **श्वादेरिञि** (7.3.8) इत्यत्र निर्दिष्टेन <!इकारादाविति वाच्यम् !> अनेन वार्त्तिकेन अस्य ऐच्-आगमस्य निषेधः भवति । अतः [**तद्धितेष्वचामादेः** (7.2.117) इत्यनेन आदिवृद्धिं कृत्वैव रूपं सिद्ध्यति ।

Vasu English Summary
--------------------

The affixes ठञ् and ष्ठन् , come after the word श्वगण , in the sense of 'he goes by means thereof'.

Vasu English Translation
------------------------

The affixes ठञ् and ष्ठन् , come after the word श्वगण , in the sense of 'he goes by means thereof'.
This debars ठक् ॥ Thus श्वगणेन चरति = श्वागणिकः 'who lives by dogs'. f. श्वागणिकी ॥ ठन् श्वगणिकः f. श्वगणिका ॥

The form श्वागणिकः is evolved by the breach of rule (7.3.4). Thus श्वगण + ठञ् ॥ Here by (7.2.117), ञ् requires *Vriddhi* of अ of श्व ॥ But rule (7.3.4) says that instead of *Vriddhi*, the letter औ comes before व in the case of श्वन् &c. The proper form, therefore, would have been शौवगणिकः ॥ The irregularity is, however, explained by saying that the prohibition contained in (7.3.8) which applies when श्वन् is followed by इञ्, applies also to श्वन् followed by ठञ् ॥ In fact, the rule (7.3.4) does not apply, whenever the word श्वन् is followed by an affix beginning with the letter इ ॥

Kashika
-------

श्वगणशब्दात् ठञ् प्रत्ययो भवति, चकारात् ष्ठन्, चरतीत्येतस्मिन्नर्थे। ठकोऽपवादः। श्वगणेन चरति श्वागणिकः। श्वागणिकी। ष्ठन् — श्वगणिकः। श्वगणिकी। श्वादेरिञि (७.३.८) इत्यत्र वक्ष्यति — **इकारादिग्रहणं च कर्तव्यं श्वागणिकाद्यर्थम्** (वा० ७.३.८) इति। तेन ठञि द्वारादिकार्यं न भवति॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

चात् ष्ठन् ॥

Balamanorama
------------

**श्वगणाट्ठञ्च** - आगणाट्ठञ् च । 'उक्तविषये' इति शेषः । आगणशब्दात्तृतीयान्ताच्चरतीत्यर्थे ठञ् ष्ठन् च स्यादित्यर्थः । आआगणिक इत्युदाहरणं वक्ष्यति । तत्र आन्शब्दस्य द्वारादित्वादेजागमे प्राप्ते ।

Tattvabodhini
-------------

**श्वगणाट्ठञ्च** - आगणाट्ठञ्च । ठकोऽपादः ।

Padamanjari
-----------

श्वागणिक इति । ननु च श्वशब्दो द्वारादिषु पठ।ल्ते, तदादिविधिश्च तत्रेष्यते, तत्कथं श्वागणिक इति ? तत्राह - श्वादेरिञीत्यत्रेति ॥

Nyaas
-----

`ष्वागणिकः`इति। शुनां गणः आगणः। ननु च आञ्शब्दो द्वारादिषु पठत इति `द्वारादीनाञ्च`  (7.3.4)  इति वृद्धिप्रतिषेधेनैवागमेन भवितव्यम्, तत्र तदादिविधेरिष्टत्वात्, तत्कथं आआगणिक इति भवति? इत्याह - `आआदेरिञिट इत्यादि। द्वारादिकार्ये च प्रतिषिद्धे सत्यादिवृद्धिरेव भवति॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

चकारात् ष्ठन् । श्वगणेन चरन् श्वागणिकः । श्वगणिकः । अत्र श्वन्शब्दस्य