42050: खलगोरथात्
================

**Padacheda:** खल-गो-रथात् | S | 5 | 1 | 

Sutrartha
---------

**'तस्य समूहः' अस्मिन् अर्थे 'खल', 'गो', तथा 'रथ' - एतेभ्यः शब्देभ्यः य-प्रत्ययः भवति ।**

**तस्य समूहः** (4.2.37) अस्मिन् अर्थे  खल, गो, रथ - एतेभ्यः य-प्रत्ययः विधीयते । यत्-प्रत्ययान्तशब्दाः प्रयोगवशात् केवलं स्त्रीलिङ्गे भवन्ति, अतः प्रक्रियायां स्त्रीत्वं द्योतयितम् टाप्-प्रत्ययस्य विधानमपि भवति । यथा -
1) खलानां समूहः
= खल + य + टाप्
→ खल् + य + आ  [**यस्येति च** (6.4.148) इति अन्तिमवर्णलोपः]
→ खल्या
2) गवाम् समूहः
गो + य + टाप्
→ गव् + य + आ [**वान्तो यि प्रत्यये** (6.1.79) इति ओ-इत्यस्य अव्-आदेशः]
→ गव्या
3) रथ + य + टाप्
→ रथ् + य   [**यस्येति च** (6.4.148) इति अन्तिमवर्णलोपः]
→ रथ्या
ज्ञातव्यम् - वस्तुतः **पाशादिभ्यो यः** (4.3.36) इत्यनेन पाशादिगणस्य शब्दानां विषये य-प्रत्ययविधानं कृतमस्ति । अतः अस्मिन् सूत्रे निर्दिष्टानां त्रयाणां शब्दानाम् पाशादिगणे एव किमर्थम् समावेशः न क्रियते (नूतनसूत्रनिर्माणं किमर्थम् कृतम्)     - इति प्रश्नः आगच्छति । तस्य उत्तरार्थम् काशिकाकारः वदति -  'पाशादिषु अपाठः उत्तरार्थः' । इत्युक्ते,  अग्रिमसूत्रे केवलं एतेषाम् त्रयाणामेव अनुवृत्तिः करणीया, अतः तेषाम् निर्देशः भिन्नसूत्रेण कृतः अस्ति ।

Sutrartha (English)
-------------------

The words खल, गो and रथ get the प्रत्यय  'य' to indicate the meaning of 'तस्य समूहः'.

Vasu English Summary
--------------------

The affix य comes in the sense of 'collection thereof' after the words 1. खल 2 गो and 3. रथ।

Vasu English Translation
------------------------

The affix य comes in the sense of 'collection thereof' after the words 1. खल 2 गो and 3. रथ।
Thus खल्या, गव्या and रथ्या ॥ These three words have not been included in the पाशादि class, in order that rule (4.2.51) should apply to them.

Bhashya
-------

खलगोरथात् (1473)

Kashika
-------

खलगोरथशब्देभ्यो यः प्रत्ययो भवति तस्य समूह इत्येतस्मिन् विषये। खलानां समूहः खल्या। गव्या। रथ्या। पाशादिष्वपाठ उत्तरार्थः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

खल्या । गव्या । रथ्या ॥

Balamanorama
------------

**खलगोरथात्** - खलगोरथात् । समूह इत्येव । खल, गो, रथ एभ्यो यः स्यादित्यर्थः । खल्या गव्य रथ्येति । खलानां गवां रथानां च समूह इति विग्रहः । यद्यपि पाशिद्ष्वेव एषां पाठो युक्तस्तथापि उत्तरसूत्रे एषामेवानुवृत्त्यर्थं पृथक् पाठः ।

Padamanjari
-----------

अथ कस्मात्खलादयोऽपि पाशादिष्वेव न पठिताः, एवं हि विभक्तिर्नोच्चारयितव्या भवति ? तत्राह - पाशादिष्वपाठ इति ॥

Nyaas
-----

गोशब्दादणि प्राप्ते, खलरथाब्यामचित्तलक्षणे ठकीदं वचनम्। अत्र पाशादिष्वेव खलादीनां पाठः कस्मान्न कृतः? इत्याह - `पाशादिष्वपाठ उत्तरार्थः` इति। उत्तरसूत्र इनित्रकटचः खलादिभ्य एव यथा स्युः, पाशादिभ्यो मा भूदिति॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

एभ्योऽपि यः स्यात् । खलगणः, खल्या । गव्या । रथ्या ॥

Sutra Prayogas
--------------

* **रथ्याघोषैः** (शिशुपालवधम्): `खलगोरथात्` इति यत्प्रत्ययः समूहार्थे।