41081: दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रिकाण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम्
================================================================

**Padacheda:** दैवयज्ञि-शौचिवृक्षि-सात्यमुग्रि-काण्ठेविद्धिभ्यः | S | 5 | 3 | 

अन्यतरस्याम् | S | 7 | 1 | 

Sutrartha
---------

****



Vasu English Summary
--------------------

The affix ष्यङ् optionally comes after the words 1. दैवयज्ञि 2. शौचिवृक्षि 3. सात्यमुग्रि and 4. काण्ठेविद्धि ।

Vasu English Translation
------------------------

The affix ष्यङ् optionally comes after the words 1. दैवयज्ञि 2. शौचिवृक्षि 3. सात्यमुग्रि and 4. काण्ठेविद्धि ।
These words end in the affix इञ्, and the word *gotra* is not understood in the *sutra*. In the case of *gotra* descendants, the substitute *shyan* would have come by (4.1.78) but whereas by that *sutra* it would have been compulsory, the present aphorism makes it optional. But if the *sutra* be taken to apply to 'immediate descendants' as opposed to *gotra* descendants, then this is a new rule altogether and not a rider to (4.1.87). In the alternative when ष्यङ् is not added, ङीष् will be added by rule (4.1.65) *ante*. Thus दैवयज्ञ्याor दैवयज्ञी, so also शौचिवृक्ष्या or शौचिवृक्षी, सात्यमुग्र्या or सात्यमुग्री, काण्ठेविद्ध्या or काण्ठेविद्धी ॥

Kashika
-------

दैवयज्ञि शौचिवृक्षि सात्यमुग्रि काण्ठेविद्धि इत्येतेषामन्यतरस्यां ष्यङ् प्रत्ययो भवति। इञन्ता एते, गोत्रग्रहणं च नानुवर्तते। तेनोभयत्रविभाषेयम्। गोत्रे पूर्वेण नित्यः ष्यङादेशः प्राप्तो विकल्प्यते, अगोत्रे त्वनन्तरेऽपत्ये पक्षे विधीयते। तेन मुक्त **इतो मनुष्यजातेः** (४.१.६५) इति ङीषेव भवति। दैवयज्ञ्या, दैवयज्ञी। शौचिवृक्ष्या, शौचिवृक्षी। सात्यमुग्र्या, सात्यमुग्री। काण्ठेविद्ध्या, काण्ठेविद्धी॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

एभ्यश्चतुर्भ्यः ष्यङ्वा । अगोत्रार्थमिदं गोत्रेऽपि परत्वात्प्रवर्तते । पक्षे इतो मनुष्य-(SK520) इति ङीष् । दैवयज्ञ्या - दैवयज्ञी । इत्यादि ॥

Balamanorama
------------

**दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रि- काण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम्** - दैवयज्ञीति । देवयज्ञस्यापत्यं स्त्रीति विग्रहे अत इञन्तात् ष्यङ्विकल्पः । इत्यादीति । शुचिवृक्षस्यापत्यं स्त्री शौचिवृक्ष्या — शौचिवृक्षी । सत्यमुग्रमस्येत्यर्थे — सत्यमुग्रः । निपातनान्मुम् । सत्यमुग्रहस्यापत्यं स्त्री सात्यमुग्रय-सात्यमुग्री । काण्डेन विद्धः काण्डेविद्धः । निपातनादेत्त्वम् । काण्डेविद्धस्यापत्यं स्त्री काण्डेविद्ध्या-काण्डेविद्धी । कण्ठेविद्धीति पाठान्तरम् । *****इति बालमनोरमायामपत्याधिकारः ।*****अथाऽऽर्हीयाः । —  —  —  —  —

Tattvabodhini
-------------

**दैवयज्ञिशौचिवृक्षिसात्यमुग्रि- काण्ठेविद्धिभ्योऽन्यतरस्याम्** - दौवयज्ञि । चतुभ्र्य इति ।इञन्तेभ्य॑इति शेषः । देवा यज्ञा यष्टव्या यस्य स देवयज्ञः । शुचिर्वृक्षो यस्य शुचिवृक्षः । सत्यमुग्रं यस्य सत्यमुग्रः । निपातनाद्विशेष्यस्य पूर्वनिपातः, मुमागमश्च । काण्डेन विद्धः कण्ठेविद्धः ।कर्तृकरणे कृते॑ति समासः । निपातनात्काण्डशब्दस्यैकारः । पाठान्तरे कण्ठे विद्धमस्य, कण्ठे वा विद्धः कण्ठेविद्धः ।अमूर्धमस्तकादि ॑त्यलुक् । एभ्यः सर्वेभ्योऽपत्येअत इञ् । गोत्रेऽपि परत्वादिति । तथा चोभयत्र विभाषेति भावः । अत्रेदमवधेयम् — ॒अणिञो॑रिति सूत्रे यदि शास्त्रीयं गोत्रं गृह्रते तदाअगोत्रार्थमिद॑मित्यादिग्रन्थः स्वरसतः सङ्गच्छते । यदि तु लौकिकं गोत्रमेव तत्र गृह्रते तदाअणिञोरि॑ति नित्ये प्राप्ते विकल्पार्थमिदमित्येव व्याख्यातुनुचितमिति ।इत्यपत्याधिकारः तत्त्वबोधिन्याम् ।

Padamanjari
-----------

देवा यज्ञा यष्टव्या अस्य देवयज्ञः, शुचिर्वृक्षोऽस्य शुचिवृक्षः, सत्यमुग्रमस्य सत्यमुग्रः, निपातनाद्विशेष्यस्य पूर्वनिपातो मुमागमश्च, कण्ठे विद्धमस्य कण्ठे विद्धमस्य कण्ठे वा विद्धः, ठमूर्द्धमस्तकात्ऽ इत्यलुक् । काण्डेविद्भिभ्य इत्यन्ये पठन्ति, काण्डेन विद्धः,'कर्तृकरणे कृता बहुलम्'  इति समासः, निपातनात्काण्डशब्दस्यैकारः । सर्वे इञन्ताः ॥

Nyaas
-----

`गोत्रे पूर्वेण नित्यः` इत्यादि। यदा पौत्रप्रभृतावपत्य इञ् विधीयते तदा पूर्वेण `अणिञोः`  (4.1.78)  इत्यादिना नित्ये प्राप्ते विकल्प्यते। यदा त्वनन्तरापत्ये तदाऽप्राप्त एव पक्षे विधीयते॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

इञन्तेभ्य एभ्यः स्त्रियां ष्यङ्प्रत्ययो वा स्यात् । दैवयज्ञ्या दैवयज्ञीत्यादि । इञन्ताद् 'इतो मनुष्यजातेः' (४-१-६५) इति ङीष् । इति ॥ अथ प्राग्दीव्यतीयसाधारणा उच्यन्ते—