34088: वा छन्दसि
================

**Padacheda:** वा | S | 0 | 0 | 

छन्दसि | S | 7 | 1 | 

Sutrartha
---------

**वेदानाम् विषये लोट्-लकारस्य सिप्-प्रत्ययस्य 'हि' आदेशः विकल्पेन अपित् भवति ।**

**सेह्यर्पिच्च** (3.4.87) इत्यनेन लोट्-लकारस्य विषये सिप्-प्रत्ययस्य यः हि-आदेशः विधीयते, सः वेदानाम् विषये विकल्पेन पित् अपि भवति । यथा, अग्निपुराणे 'पितॄन् लोकान् प्रीणाहि' इति उल्लेखः अस्ति । अत्र 'प्रीणाहि' इत्यस्य सिद्धौ सिप्-प्रत्ययस्य आदेशरूपेण     प्रोक्तः 'हि'-प्रत्ययः 'पित्' मन्यते, येन **ई हल्यघोः** (6.4.113) इत्यनेन हलादि-ङित्-प्रत्यये परे विहितः ईकारादेशः न भवति, अतः 'प्रीणाहि' इत्येव रूपं सिद्ध्यति ।
वेदेषु 'हि'-प्रत्ययं अपित्-स्वीकृत्य अपि उदाहरणानि दृश्यन्ते । यथा - 'प्रीणीहि हंसशरणम्' इति भागवते उल्लेखः अस्ति । अत्र हि-प्रत्ययस्य अपित्-त्वात् ङित्वद्भावेन **ई हल्यघोः** (6.4.113)  इत्यनेन आकारस्य ईकारादेशः भवति ।

Sutrartha (English)
-------------------

In the context of वेदाः, the 'हि' आदेश given to the सिप्-प्रत्यय of लोट्-लकार could be seen considered as पित्.

Vasu English Summary
--------------------

In the छन्दस् (Vedas) the substitute of हि is optionally treated as not having an indicatory प्।

Vasu English Translation
------------------------

In the छन्दस् (Vedas) the substitute of हि is optionally treated as not having an indicatory प्।
The result is that in the *Chhandas* the second person singular of लोट् has two forms as प्रीणाहि or प्रीणीहि; युयुधि or युयोधि, धि being substituted for हि in the Vedas, by rule (6.4.103) as in the following verse:

अग्ने॒ नय॑ सु॒पथा॑रा॒येऽअ॒स्मान्विश्वा॑निदेव व॒यूना॑निविद्वा॒न् ।
यु योध्य॒स्मज्जु॑हुरा॒णमेनो॒भूयि॑ष्ठान्ते॒ नमाऽउक्तिम्विधेम ॥

                          --*Rig* 1.189. 1: *Yajur* *Veda*. 40.16.

Kashika
-------

अपित्त्वं विकल्प्यते। लादेशश्छन्दसि विषये हिशब्दो वापिद् भवति। यु॒यो॒ध्य॑स्मज्जु॑हुरा॒णमेनः॒ (ऋ० १.१८९.१)। प्रीणाहि। प्रीणीहि (काठ०सं० ४०.१२)॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

हिरपिद्वा ॥

Padamanjari
-----------

अपित्वं विकल्प्यत इति । अनन्तरत्वात् । नादेश इति, व्यवहितत्वात् । युयोधीति ।'बहुलं च्छन्दसि'  इति शपः श्लौ द्विर्वचनम् । अत्र पित्वान् ङ्त्वाभावे ठिङ्तिश्चऽ इति धिभावः ॥

Nyaas
-----

`अपित्त्वं विकल्प्यते`( इति)। `लादेशः` इति। तस्यानन्तरत्वात्। आदेशस्तु तेन व्यवहितत्वादनन्तरो न भवति विकल्प्यते। `युयोधि` इति। `यु{मिश्रणेऽमिश्रणे च` धा।पा} मिश्रणे` (धातुपाठः-1033), `बहुलं छन्दसि` 2.4.76) इति शपः श्लुः, `श्लौ` (6।1।त10) इति द्विर्वचनम्। अत्रापि पित्त्वेन ङित्त्वं नास्ति, तेन गुणो न भवति। **अङितश्च** (6.4.103)  इति घिभावः। `प्रीणीहि` इति। `प्रीञ् {तर्पणे कान्तौ च` -धातुपाठः-}(धातुपाठः-1474) क्र्यादित्वात् श्ना। अत्राप्यपित्त्वे सति पूर्ववदीत्वम्॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

लोटो हेरपित्त्वं वा स्यात् । युयोध्यस्मज्जुहुराणम् । हेः पित्त्वेनाङित्त्वाद् गुणः । 'अङितश्च' (६-४-१०३) इति हेर्धिभ्र ।