21071: चतुष्पादो गर्भिण्या
==========================

**Padacheda:** चतुष्पादः | S | 1 | 3 | 

गर्भिण्या | S | 3 | 1 | 

Sutrartha
---------

****



Vasu English Summary
--------------------

A case-inflected word denoting a quadruped is compounded with the co-ordinate word गर्भिणी and the resulting compound is तत्-पुरुष ।

Vasu English Translation
------------------------

A case-inflected word denoting a quadruped is compounded with the co-ordinate word गर्भिणी and the resulting compound is तत्-पुरुष ।
गोगर्भिणी 'a pregnant cow.' अजागर्भिणी 'a pregnant she-goat.'

Vart:- It should be stated that the rule is confined to the words denoting genus of quadrupeds. So not here:- कालाक्षी गर्भिणी or स्वस्तिमती गर्भिणी 'the pregnant cow called *Kálákshí* or *Svastimatí*'.

Why do we say 'quadrupeds ?' Observe ब्राह्मणी गर्भिणी.

Bhashya
-------

चतुष्पादो गर्भिण्या (419) (265 तत्पुरुषसंज्ञासूत्रम् ॥ 2। 1। 3 आ.12 ॥) (1340 वार्तिकम् ॥ 1 ॥) ॥ चतुष्पाज्जातिः ॥ (व्याख्याभाष्यम्) चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम्। इह मा भूत् - कालाक्षी गर्भिणी। स्वस्तिमती गर्भिणी ॥ चतुष्पादो गर्भिण्या ॥ 70 ॥

Kashika
-------

चतुष्पाद्वाचिनः सुबन्ता गर्भिणीशब्देन सह समस्यन्ते, तत्पुरुषश्च समासो भवति। गोगर्भिणी। अजगर्भिणी॥ चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम्॥ इह मा भूत् — कालाक्षी गर्भिणी। स्वस्तिमती गर्भिणी। चतुष्पाद इति किम्? ब्राह्मणी गर्भिणी॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

चतुष्पाज्जातिवाचिनो गर्भिणी शब्देन सह प्राग्वत् । गोगर्भिणी ।<!चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम् !> (वार्तिकम्) ॥ नेह । स्वस्तिमती गर्भिणी ॥

Balamanorama
------------

**चतुष्पादो गर्भिण्या** - चतुष्पादो गर्भिण्या ।जातिग्रहणं कर्तव्य॑मिति वार्तिकमभिप्रेत्याह — चुत्ष्पाज्जातीति । गोगर्भिणीति । गर्भिणी चासौ गौश्चेति विग्रहः । विशेष्यस्य पूर्वनिपातार्थमिदं सूत्रम् । जातिरिति किम्  । कालाक्षी गर्भिणी ।

Tattvabodhini
-------------

**चतुष्पादो गर्भिण्या** - चतुष्पादो । मण्डूकप्लुत्याऽत्रजाति॑रित्यनुवर्तत इत्याह -जातिवाचीति । जातिः किम् ।कालाक्षी गभिणी॑ । चतुष्पात्किम् । ब्राआहृणी गर्भिणी । प्रत्युदाहरणेविशेषण्मिति समासः स्यादेव । गर्भिणीकालाक्षीत्यादिपूर्वनिपाते विशेषः ।

Padamanjari
-----------

चतुष्पाज्जातिरिति। केचिदाहुः - पोटादिसूत्राज्जातिग्रगणमनुवर्त्यमिति। अन्ये त्वाहुः - ये शब्दान्तरनिरपेक्षाश्चतुष्पाज्जातिवचनाः, त एवान्तरङ्गत्वाद् गृह्यन्ते, न तु कालाक्ष्यादयो यौगिकाः शब्दान्तरसंनिधानाच्चतुष्पाद्विषया इति। गर्भिणीशब्दस्य परनिपादार्थं वचनम्॥

Nyaas
-----

`चतुष्पादः` इति। चत्वारः पादा यासां ताश्चतुष्पादः। **पादस्य लोपोऽहस्त्यादिभ्यः** (5.4.138)  इत्यन्तस्य लोपः। `चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम्` इति। चतुष्पादो जातिवचना एव गर्भिण्या समस्यन्त इत्येतदर्थरूपं व्याख्येयमित्यर्थः। तत्रेदं व्याख्यानम् -  पोटादि (2.1.64)  सूत्रादिह जातिग्रहणमनुर्तते। तेन चतुष्पज्जातिवाच्येव गर्भिण्या समस्यते, नान्यदिति॥

Praudhamanorama
---------------

चतुष्पादो गर्भिण्या ॥ मण्डूकप्लुत्या ‘जातिरि’त्यनुवर्तते । तेनेह न- ‘कालाक्षी गर्भिणी’ । चतुष्पात् किम् । ब्राह्मणी गर्भिणी । प्रत्युदाहरणे तु ‘विशेषणमि’ति समासः स्यादेव । पूर्वनिपाते विशेषः ।

Prakriyasarvasvam
-----------------

चतुष्पाज्जातिर्गर्भिण्या समस्यते । गोगर्भिणी । पुंवत्त्वान्मृगगर्भिणी ।

Vartika
-------

चतुष्पाज्जातिरिति वक्तव्यम् ।