14011: संयोगे गुरु
==================

**Padacheda:** संयोगे | S | 7 | 1 | 

गुरु | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**संयोगे परे ह्रस्वस्वरः गुरुसंज्ञकः भवति ।**

व्याकरणशास्त्रे पाठितासु संज्ञासु अन्यतमा **गुरु** इति संज्ञा अनेन सूत्रेण पाठ्यते  ।   **ह्रस्वस्वरात् अनन्तरम् अव्यवहितरूपेण संयोगः विद्यते चेत् तस्य ह्रस्वस्वरस्य **गुरु** इति संज्ञा भवति ** — इति अस्य सूत्रस्य आशयः । यथा-

<li>1. "अर्थ" इति शब्दे आदिस्थः अकारः गुरुसंज्ञकः अस्ति, यतो हि अस्मात् अकारात् अनन्तरम् अव्यवहितरूपेण रेफ-थकार-संयोगः विद्यते ।
<li>1. "मित्र" इति शब्दे मकारोत्तरः इकारः गुरुसंज्ञकः अस्ति ।
<li>2. "पुष्प" इति शब्दे पकारोत्तरः उकारः गुरुसंज्ञकः अस्ति । 
<li>3. "कृष्ण" इति शब्दे ककारोत्तरः ऋकारः गुरुसंज्ञकः अस्ति ।



**गुरुसंज्ञया लघुसंज्ञायाः बाधः**


ह्रस्वस्वरस्य **ह्रस्वं लघु** (1.4.10) इत्यनेन औत्सर्गिकरूपेण लघुसंज्ञायां प्राप्तायाम्,  तस्मात् स्वरात् अव्यवहितपरः संयोगः अस्ति चेत्, तस्यैव स्वरस्य **संयोगे गुरु** (1.4.11) इति सूत्रेण गुरुसंज्ञा अपि भवति । **इयं गुरुसंज्ञा एकसंज्ञाधिकारात् पूर्वं प्राप्तां लघुसंज्ञाम् बाधते** । यस्य ह्रस्वस्वरस्य गुरुसंज्ञा भवति, तस्य लघुसंज्ञा न भवति इत्यर्थः । 



**गुरुसंज्ञायाः प्रयोजनम्**


गुरुसंज्ञायाः प्रयोगं कृत्या अष्टाध्याय्यां भिन्नाः विधयः पाठिताः वर्तन्ते । अस्य द्वे उदाहरणे एतादृशे -
<listsp>
<li>1. यस्मिन् हलन्तधातौ **गुरुसंज्ञकः स्वरः** विद्यते, तस्मात् स्त्रियाम् **गुरोश्च हलः** (3.3.103) इति सूत्रेण "अ" इति कृत्प्रत्ययः भवति । यथा "कुण्ड्" इति धातोः अनेन सूत्रेण "अ"-प्रत्यये कृते "कुण्डा" इति रूपं सिद्ध्यति । प्रक्रिया इयम् —


.. code-block:: text

    कुडिँ (दाहे, भ्वादिः, (1.303))
    → कुन्ड् [**इदितो नुम् धातोः** (7.1.58) इति नुमागमः]
    → कुन्ड् + अ + टाप् [अयम् हलन्तः धातुः, तथा च अस्मिन् धातौ विद्यमानः ककारोत्तरः उकारः **संयोगे गुरु** (1.4.11) इत्यनेन गुरुसंज्ञकः अस्ति । अतः  **गुरोश्च हलः** (3.3.103) इति सूत्रेण अस्मात् धातोः "अ"-प्रत्ययः भवति । अग्रे स्त्रीत्वं द्योतयितुम् **अजाद्यतष्टाप्** (4.1.4) इति "टाप्"-प्रत्ययः अपि विधीयते ।]
    → कुण्ड् + अ + आ [**नश्चापदान्तस्य झलि** (8.3.24), **अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः** (8.4.58) इति नकारस्य अनुस्वार-परसवर्णौ]
    → कुण्डा [**अकः सवर्णे दीर्घः** (6.1.101) ]


<li>2. यः धातुः इजादिः अस्ति, तथा च यस्मिन् **गुरुसंज्ञकः स्वरः ** विद्यते, तादृशात् धातोः लिट्लकारस्य प्रक्रियायाम् "आम्" इति प्रत्ययः विधीयते । यथा -


.. code-block:: text

    इविँ (व्याप्तौ,  (1.670)
    --> इन्व् [**इदितो नुम् धातोः** (7.1.58) इति नुमागमः]
    --> इन्व् + लिट् [**परोक्षे लिट्** (3.2.115) इति लिट्]
    → इन्व् + आम् + ल् [इन्व्-धातौ विद्यमानः इकारः **संयोगे गुरु** (1.4.11) इत्यनेन गुरुसंज्ञकः भवति । अतः अस्मात्  धातोः लिट्लकारप्रक्रियायाम् **इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः** (3.1.36) इति "आम्"-प्रत्ययः विधीयते ।]
    → इन्व्  + आम् [**आमः** (2.4.81) इति लकारप्रत्ययस्य लुक् ]
    → इन्व्  + आम् + चकार [ **कृञ्चानुप्रयुज्यते लिटि** (3.1.40) इति कृ-धातोः अनुप्रयोगः । **आम्प्रत्ययवत् कृञोनुप्रयोगस्य** (1.3.63) इति तस्य परस्मैपदे प्रयोगः । तस्य प्रथमपुरुषैकवचनम् "चकार" इति]
    → इन्वाञ्चकार [**मोऽनुस्वारः** (8.3.23) इति मकारस्य अनुस्वारः, ततः **अनुस्वारस्य ययि परसवर्णः** (8.4.58) इति परसवर्णः ]


</listsp>


**अष्टाध्याय्यां गुरुसंज्ञायाः प्रयोगः**


अष्टाध्याय्याम् गुरुसंज्ञायाः साक्षात् प्रयोगः पञ्चसु सूत्रेषु कृतः अस्ति —

1. **गुरोश्च हलः** (3.3.103)
2. **इजादेश्च गुरुमतोऽनृच्छः** (3.1.36)
3. **अणिञोरनार्षयोर्गुरूपोत्तमयोः ष्यङ् गोत्रे ** (4.1.78)
4. **योपधाद्गुरूपोत्तमाद्वुञ्** (5.1.132)
5. **गुरोरनृतोऽनन्त्यस्याप्येकैकस्य प्राचाम् ** (8.2.86) 

अनुवृत्तिरूपेण अन्येषु अपि सूत्रेषु इयं संज्ञा प्रयुक्ता दृश्यते ।

Sutrartha (English)
-------------------

A ह्रस्व स्वर which is followed by a संयोग gets the term गुरु.

Vasu English Summary
--------------------

When a conjunct consonant follows a short vowel is termed गुरु 'heavy'.

Vasu English Translation
------------------------

When a conjunct consonant follows a short vowel is termed गुरु 'heavy'.
A *hrasva* vowel however is not to be called 'light' when it is followed by a conjunct consonant. As the *i* of शिक्षा 'learning' is a heavy vowel. Thus शिक्षा is derived from शिक्ष + अ (3.3.103), (let the affix अ come after that verb which has a heavy vowel and ends in a consonant when the word to be formed is feminine). So also कुण्डा and भिक्षा.

Kashika
-------

ह्रस्वमिति वर्तते। पूर्वेण लघुसंज्ञायां प्राप्तायां गुरुसंज्ञा विधीयते। संयोगे परतो ह्रस्वमक्षरं गुरुसंज्ञं भवति। कुण्डा। हुण्डा। शिक्षा। भिक्षा। गुरुप्रदेशाः — **गुरोश्च हलः** (३.३.१०३) इत्येवमादयः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

संयोगे परे ह्रस्वं गुरुसंज्ञं स्यात् ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi
-----------------------

संयोगे परे ह्रस्वं गुरु स्यात् ॥

Laghu Shabdendushekhar
----------------------

**संयोगे गुरु**। भेत्ता इत्यादौ गुणस्तु क्नो: कित्त्वसामर्थ्येन भूतपूर्वलघूपधग्रहणाद् बोध्यः ।

Balamanorama
------------

**संयोगे गुरु** - संयोगे गुरु ।ह्रस्व॑मित्यनुवर्तते । तदाह — संयोगे पर इत्यादिना ।

Nyaas
-----

`कुण्डा, हुण्डा` इति। `कुडि दाहे` (धातुपाठः-270), `हुडि सङ्घाते` (धातुपाठः-269), नुम्विधावुपदेशिवद्वचनादुपदेशावस्तायामेव नुम्। `शिक्षा, भिक्षा` इति। `शिक्ष विद्योपादाने`  (3.3.103)  इत्यकारप्रत्ययः, `अजाद्यतष्टाप`  (4.1.4) ॥

Prakriyasarvasvam
-----------------

संयोगे परे तु ह्रस्वं¹ गुरुसंज्ञम् । एका संज्ञेत्युक्तेरत्र ह्रस्वस्य लघुत्वं न ।

Sutra Prayogas
--------------

* **गृणद्भ्यो** (भट्टिकाव्यम्): `अनु-प्रतिगृणश्च` इति सम्प्रदानसंज्ञा।