11002: अदेङ् गुणः
=================

**Padacheda:** अत्-एङ् | S | 1 | 1 | 

गुणः | S | 1 | 1 | 

Sutrartha
---------

**अ, ए, ओ - एतेषां त्रयाणां 'गुणः' इति संज्ञा भवति ।**

व्याकरणशास्त्रे वर्णानां, शब्दानां च लघुरूपेण निर्देशार्थम् काश्चन संज्ञाः निर्दिष्टाः सन्ति । एतासु अन्यतमा अस्ति 'गुण' इति संज्ञा ।** 'अ', 'ए', 'ओ' एते त्रयः वर्णाः अनेन सूत्रेण गुणसंज्ञकाः भवन्ति ** । यथा, "हरिः" इत्यत्र विद्यमानः हकारोत्तरः अकारः, "देवः" इत्यत्र विद्यमानः दकारोत्तरः एकारः, तथा च "गोविन्दः" इत्यत्र विद्यमानः गकारोत्तरः ओकारः - एते सर्वे गुणसंज्ञकाः सन्ति । 


**गुणसंज्ञायाः प्रयोजनम्**


गुणसंज्ञायाः प्रयोगं कृत्वा अष्टाध्याय्यां भिन्नाः विधयः उच्यन्ते । कानिचन उदाहरणानि एतानि —
1. **ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः** (7.3.110) इत्यनेन सूत्रेण ऋकारस्य **गुणः** भवति । अत्र ऋकारस्य स्थाने गुणसंज्ञकः **अकारः** आगच्छति । यथा -


.. code-block:: text

    पितृ + औ [प्रथमाद्विवचनस्य 'औ' प्रत्ययः]
    → पितर् +  औ [**ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः** (7.3.110) इत्यनेन ऋकारस्य गुणः अकारः । **उरण् रपरः** (1.1.51) इति सः रपरः]
    → पितरौ


2.   **जसि च** (7.3.109) इत्यनेन सूत्रेण इकारस्य **गुणः** भवति । अत्र इकारस्य स्थाने गुणसंज्ञकः **एकारः** विधीयते । यथा,


.. code-block:: text

    मति + जस् [प्रथमाबहुवचनस्य जस्-प्रत्ययः]
    → मति + अस् [इत्संज्ञालोपः]
    → मते + अस् [**जसि च** (7.3.109) इत्यनेन इकारस्य गुणादेशः एकारः]
    → मतय् + अस् [**एचोऽयवायावः** (6.1.78) इति अयादेशः]
    → मतयः [**ससजुषो रुः** (8.2.66), **खरवसानयोर्विसर्जनीयः** (8.3.15)]


3. **सार्वधातुकार्धधातुकयोः** (7.3.84) इत्यनेन सूत्रेण उवर्णस्य **गुणः** भवति । अत्र उकारस्य स्थाने गुणसंज्ञकः **ओकारः** विधीयते । यथा,


.. code-block:: text

    भू + अनीयर् [कृत्संज्ञकः अनीयर्-प्रत्ययः]
    → भू + अनीय [इत्संज्ञालोपः]
    → भो + अनीय [**सार्वधातुकार्धधातुकयोः** (7.3.84)  इति उकारस्य गुणः ओकारः]
    → भव् + अनीय [**एचोऽयवायावः** (6.1.78) इति अवादेशः]
    → भवनीय ।




**गुणसंज्ञा तथा गुणसन्धिः**


यस्मिन् सन्धौ द्वयोः स्वरयोः एकत्रीकरणम् कृत्वा उभयोः स्थाने एकः गुणसंज्ञकः वर्णः विधीयते, सः सन्धिः सामान्यरूपेण गुणसन्धिः इति नाम्ना ज्ञायते । यथा, "महा + ईशः‌ →‌ महेशः" इत्यत्र प्रक्रियायाम् **आद्गुणः** (6.1.87) इति सूत्रेण आकार-ईकारयोः मिलित्वा **ए** इति गुण-आदेशः भवति । अत्र गुणसंज्ञकः वर्णः आदेशरूपेण विधीयते, अतएव अस्य सन्धेः नाम **गुणसन्धिः** इति दीयते ।


**तद्भावितस्य,  अतद्भावितस्य च गुणसंज्ञा**


प्रकृतसूत्रस्य व्याख्याने काशिकाकारः **तद्भावितानाम् अतद्भावितानां च** इति वाक्यं प्रयुङ्क्ते । अत्र विद्यमानयोः द्वयोः शब्दयोः अर्थौ एतादृशौ —
**1. तद्भावितः वर्णः —** यः अकारः / एकारः / ओकारः  'गुणः भवति' इति निर्देशेन सिद्ध्यति, सः  अकारः / एकारः / ओकारः अत्र तद्भावितवर्णः इत्यनेन निर्दिष्टः अस्ति । यथा, "महेशः"  इत्यस्मिन् शब्दे विद्यमानः एकारः आकार-ईकारयोः एकत्ररूपेण 'गुणं' कृत्वा सिद्ध्यति, अतः अयम्  **तद्भावितवर्णः** अस्ति इति उच्यते ।
**2. अतद्भावितः वर्णः —**  यः अकारः / एकारः / ओकारः  'गुणः भवति' इति निर्देशं विना एव उपस्थितः अस्ति, सः वर्णः अतद्भावितवर्णः नाम्ना ज्ञायते । यथा, "अन्ति"इति प्रत्ययस्य आदौ विद्यमानः अकारः **अतद्भावितवर्णः** उच्यते ।
एतादृशम्, अकार/एकार/ओकाराणाम् द्वयोः गणयोः विभाजनं कृत्वा काशिकाकारः प्रकृतसूत्रस्य व्याख्याने इदं स्पष्टीकरोति, यत् **उभयोः प्रकारयोः अकार/एकार/ओकाराणाम् (इत्युक्ते, तद्भावितानाम्, अतद्भावितानाम् च) प्रकृतसूत्रेण गुणसंज्ञा भवति** । अतएव "अन्ति" इति प्रत्ययस्य आदौ विद्यमानम् अकारम् गुणसंज्ञकं स्वीकृत्य "पठ् + अ+ अन्ति" इत्यत्र **अतो गुणे** (6.1.97) इति सूत्रेण पररूप-एकादेशः भवति, येन "पठन्ति" इति रूपं सिद्ध्यति ।


**सूत्रेषु प्रयोगः**


अष्टाध्याय्यां 'गुणः' इति संज्ञा पञ्चदशसु सूत्रेषु साक्षात् प्रयुक्ता दृश्यते —

1. **इको गुणवृद्धी** (1.1.3)
2.  **आद्गुणः** (6.1.87)
3. **अतो गुणे** (6.1.97)
4. **ओर्गुणः** (6.4.146)
5.  **स्थूलदूरयुवह्रस्वक्षिप्रक्षुद्राणां यणादिपरं पूर्वस्य च गुणः** (6.4.156)
6. **मिदेर्गुणः** (7.3.82)
7. **गुणोऽपृक्ते**  (7.3.91)
8. **ह्रस्वस्य गुणः** (7.3.108)
9. **ऋतश्च संयोगादेर्गुणः** (7.4.10)
10. **ऋदृशोऽङि गुणः** (7.4.16)
11. **शीङः सार्वधातुके गुणः** (7.4.21)
12. **गुणोऽर्तिसंयोगाद्योः** (7.4.29)
13. **मुचोऽकर्मकस्य गुणो वा** (7.4.57)
14. **निजां त्रयाणां गुणः श्लौ** (7.4.75)
15. **गुणो यङ्लुकोः** (7.4.82)

अनुवृत्तिरूपेण तु अन्येषु सूत्रेषु अपि अस्याः संज्ञायाः प्रयोगः भवितुम् अर्हति ।


**'अदेङ्' इत्यत्र तपरकरणस्य प्रयोजनम्**


"अदेङ्" इत्यत्र "अत्" तथा "एङ्" इति पदद्वयम् विद्यते । तत्र "अत्" इत्यत्र अकारात् अनन्तरम् स्थापितः तकारः **तात्कालिकभेदग्रहणार्थम्** स्थापितः अस्ति । अयम् तकारः अकारेण सह, तथा च "एङ्"  इत्यनेन सह अपि अन्वेति । इत्युक्ते, अकारेण जायमानम् सवर्णग्रहणम् (आकार-अ3कारयोः ग्रहणम्), तथा च एङ्-प्रत्याहारस्थवर्णाभ्याम् जायमानम् अपि सवर्णग्रहणं अत्र  तकारनिर्देशसामर्थ्यात् **तपरस्तत्कालस्य** (1.1.70) इति सूत्रस्य साहाय्येन नियम्यते, येन केवलम् ह्रस्व-अकारस्य तथा च दीर्घ-एकार-ओकारयोः एव 'गुण'संज्ञा भवति ।

Sutrartha (English)
-------------------

The letters अ, ए and ओ are called 'गुण'.

Vasu English Summary
--------------------

अ, ए and ओ are called गुण।

Vasu English Translation
------------------------

अ, ए and ओ are called गुण।
Each one of the letters अ, ए and ओ whether radical or secondary is called a *guna* letter; as the initial vowels in the following:- अर्त्ति,"he moves"; एति "he comes", ओखति "he goes." Here the initial vowels of the roots ऋ, इ, and उख् have been respectively *gunated* into अर्, ए, and ओ before the third person singular termination ति.

The term *Guna* occurs in *sutras* like मिदेर्गुणः (7.3.82). "Let there be *guna* substitute for the *ik* of the root मिद् "to melt."

Kashika
-------

गुणशब्दः संज्ञात्वेन विधीयते प्रत्येकमदेङां वर्णानां सामान्येन तद्भावितानामतद्भावितानां च। तपरकरणं त्विह सर्वार्थम्। तरिता। चेता। स्तोता। पचन्ति। यजन्ति। अहं पचे।  गुणप्रदेशाः — **मिदेर्गुणः** (७.३.८२) इत्येवमादयः॥

Siddhanta Kaumudi
-----------------

अदेङ् च गुणसंज्ञः स्यात् ॥

Laghu Siddhanta Kaumudi
-----------------------

अत् एङ् च गुणसंज्ञः स्यात्॥

Balamanorama
------------

**अदेङ् गुणः** - अदेङ्गुणः । संज्ञाप्रस्तावात्संज्ञेति लभ्यते । अच्च एङ् चेति समाहारद्वन्द्वः । तदाह — अदेङ् चेत्यादिना ।

Tattvabodhini
-------------

**अदेङ् गुणः** - अदेङ्गुणः । तपरकरणमिह सर्वार्थम् । तेनगङ्गोदक॑मित्यत्र त्रिमात्रो न ।तरती॑त्यत्र त्वकार एव, नतु कदाचिदाकारः । नच प्रमाणत आन्तर्येण नियमसिद्धिः, रपरत्वे कृते एकस्याध्यर्धमात्रत्वादपरस्यार्धतृतीयमात्रत्वात् । गुणप्रदेशास्तु-॒आद्गुणः॑अतो गुणे॑ इत्यादयः ।

Padamanjari
-----------

पूर्वेण तुल्यमेतत् । ऽतपरकरणं त्विह सर्वार्थमिऽति । न तु पूर्ववदन्यतरार्थमिति तु शब्दस्यार्थः । असति हि तस्मिन् दीर्घप्लुतयोरपि गुणसंज्ञा स्यात्; ततश्च तरतीति कदाचिदकारः स्यात्, कदाचिदाकारः, रपरत्वे कृत एकस्याध्यर्धमात्रत्वादपरस्यार्धतृतीयमात्रत्वात् । न चाकारस्य वृद्धिसंज्ञा बाधिका; एकसंज्ञाधिकारादन्यत्र संज्ञासमावेशात् । एङश्च त्रिमात्रचतुर्मात्रस्य गुणसंज्ञायाम्-रथेषा,खट्वेषा, अश्वोढः, वडवोढ इति त्रिमात्रतुर्मात्रौ स्याताम् । तरितेत्यादीनि तद्भावितानामदेङं क्रमेण रूपोदाहरणानि । पचन्ति जयन्तीत्यकारस्य कार्योदाहरणे । अत्रान्त्यकारे परतः शबकारस्य 'अतो गुणे' इति पररूपं भवति । एकारस्यातद्भावितस्योदाहरणम्-ऽअहं पचे ऽइति । ओकारस्य तु न संभवति ॥

Nyaas
-----

`तपरकरणं त्विह सर्वार्थम्िति। सर्वस्मिन्नर्थः प्रयोजनं यस्य तत्तथोक्तम्। तुशब्दः पूर्वस्माद्विशेषं दर्शयति। तत्र ह्रैजर्थमेव, इह तु सर्वार्थम्, अकारार्थमेङर्थमपि। असति हि तपरकरणं अदेङामणत्वात् सवर्णानां ग्रहणं सति भिन्नकालानामप्येषा सञ्ज्ञा स्यात्। ततश्च `तरिता` इत्यत्रान्तरत्मयाद्दीर्घस्य दीर्घ एव गुणस्यात्।ननु च वृद्धिसञ्ज्ञा गुणसञ्ज्ञाया बाधिका भविष्यति, तत् कुतोऽयं प्रसङ्गः? नैतदस्ति। एकसञ्ज्ञाधिकारे हि सञ्ज्ञया सञ्ज्ञान्तरं बाध्यते, न चात्रेकसञ्ज्ञाधि-कारः। स्यादेतत्, असत्यप्येकसञ्ज्ञाधिकारे यथा **जीवति तु वंश्ये युवा** (4.1.163)  इति गोत्रसञ्ज्ञा युवसञ्ज्ञया बाध्यते, यथा च `लिट् च`  (3.4.115) , **लिङाशिषि** (3.4.116) इति चार्धधातुकसञ्ज्ञया सार्वधातुकसंज्ञा बाध्यते, तथा गुणसंज्ञा वृद्धिसञ्ज्ञया बाधिष्यते इति? अयुक्तमेतत। युवसञ्ज्ञाविधौ तुग्रहणं नियमार्थं क्रियते। ततो युक्तं यद्युवसञ्ज्ञया गोत्रसञ्ज्ञा बाध्यत इति। आर्धधातुकसञ्ज्ञाऽपि यत् सार्वधातुकसञ्ज्ञा बाध्यते तदपि युक्तमेव, **छन्दस्युभयथा** (6.4.86) ति वचनात्। यदि सार्व-धातुकार्धधातुकसञ्ज्ञयोः समावेशः स्यात्, न बाध्यबाधकभावः, तदा **छन्दस्युभयथा** (6.4.86)  इति वचनमपार्थकं स्यात्। इह तु न किञ्चित् तथाविधं निबन्धनमस्ति, यतो वृद्धिसञ्ज्ञया गुणसञ्ज्ञा बाध्यते। अथापि कथञ्चिद्बाध्येत, एवमपि त्रिमात्रिकस्यापि गुण-सञ्ज्ञा स्यादेव। न हि सा तया शक्या बाधितुम्, तस्य अतद्विषयत्वात्। त्रिमात्रस्यापि गुणसञ्ज्ञायां सत्यां त्रिमात्रोऽपि गुणः प्रसज्यते। ऋकारस्य हि कालतो यथैकमत्रिकोऽकारोऽन्तरतमो न सम्भवति, तथा त्रिमात्रोऽपि, तत् कुत एतल्लभ्यते? ह्रस्वेनैवास्य गुणेन भवितव्यम् न हि त्रिमात्रेणाकारेणेति। किञ्च, यदि भिन्न-कालानामपि गुणसञ्ज्ञा स्यात्, `खट्वा इन्द्रः= खट्वेन्द्रः खट्वा उर्वी खट्वोर्वी` इत्यत्र त्रिमात्रत्वात् पूर्वोत्तरसमुदायात्मनः स्थानिनः **आद्गुणः** (6.1.87) इति त्रिमात्रो गुणः स्यात्। खट्वा ईषा= खट्वेषा, खट्वा उढा=खट्वोढा` इत्यत्र चतुर्मा-मात्रित्वात् चतुर्मात्रः। तस्मात् सर्वार्थं तपरकरणं कर्तव्यम्। `तरिता` इत्यादि। `तृ? तप्लवनतरणयोः` (धातुपाठः-969), `चिञ् चयने` (धातुपाठः-1251), `ष्टुञ् स्तुतौ`(धातुपाठः-1043), एभ्यः `ण्लुल्तृचौ` (3.1.133)  इति तृच्। **आर्धधातुकस्येड् वलादेः** (7.2.35)  इतीट्, **सार्वधातुकार्धधातुकयोः** (7.3.84)  इति गुणः, सु, `ऋदुशनस्` (7.1.94)  इत्यादिना अनङ, `सर्वनामस्थाने च`  (6.4.8)  इति दीर्घः। एतानि त्रीणि यथाक्रमदेङां तद्भावितानामुदाहरणानि। `पठन्ति, पठन्` इत्यकारस्यात्द्भावितस्योदाहरणे। अत्रान्त्याकारस्य गुणसञ्ज्ञायां **अतो गुणे** (6.1.97)  पररूपत्वं भवति। पठन्निति शत्रन्तमेतत्। एकास्यातद्भावितस्यकार्योदाहरणम्- `अहं पचे` इत्यादि। ओकारस्यातद्भावितस् तन्न सम्भवतीति न प्रदश्र्यते।

Prakriyasarvasvam
-----------------

अकार एङ् च गुणाख्यः ।

Sarala
------

**अत** - प्रथमान्तम्, **एङ्** - प्रथमान्तं, **गुणः** - प्रथमान्तम् ॥